ԱՄՓՈՓԱԳԻՐ

Հայաստանի խորացող եվրոպական ինտեգրումը և տնտեսական դիվերսիֆիկացման աճող անհրաժեշտությունը լուրջ հիմքեր են ստեղծում Հայաստան–ԵՄ առևտրային հարաբերությունների ապագա ճարտարապետությունը վերանայելու համար։ Եվրոպական միության կողմից Հայաստանի համար առաջարկվող Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) հնարավորություն են տալիս ոչ միայն արձագանքել Ռուսաստանի սահմանափակումների հետևանքով հայկական արտահանման առջև առաջացած հրատապ խնդիրներին, այլև դիտարկել ԵՄ շուկայի հետ ավելի խորը ինտեգրման աստիճանական ուղի։

2026 թ. հուլիսին Եվրոպական հանձնաժողովը Հայաստանի համար առաջարկեց առևտրի ազատականացման երկամյա բացառիկ միջոցներ։ Հանձնաժողովի գնահատմամբ՝ դրանց շնորհիվ Հայաստանից ԵՄ արտահանման գրեթե 80 տոկոսը կազատվի մաքսատուրքերից, այդ թվում՝ նախկինում Ռուսաստան արտահանվող թարմ մրգերի, բանջարեղենի և բույսերի գրեթե 99 տոկոսը և խմիչքների ու ալկոհոլային արտադրանքի արտահանման ավելի քան 90 տոկոսը։ Առաջարկը զուգորդվում է տնտեսական դիմակայունության և առևտրի դիվերսիֆիկացմանն ուղղված ԵՄ 52 միլիոն եվրոյի աջակցության փաթեթով։

Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) կարևոր են, քանի որ մասամբ հաղթահարում են Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի (CEPA) հիմնական սահմանափակումներից մեկը՝ արտոնյալ սակագնային ռեժիմի բացակայությունը։ Դրանք ԵՄ-ի կողմից Հայաստանին տրամադրում են միակողմանի առևտրային արտոնություններ՝ առանց Հայաստանից պահանջելու փոխադարձաբար ազատականացնել ԵՄ-ից ներմուծումը, ինչը կհակասեր Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) մաքսային միության շրջանակներում Հայաստանի պարտավորություններին։

Հետևաբար, Հայաստանը և ԵՄ-ն պետք է դիտարկեն Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) և՛ որպես ճգնաժամին արձագանքելու գործիք, և՛ որպես ավելի խորը տնտեսական ինտեգրման փորձնական մեխանիզմ։ Դրանց կիրառման ընթացքում կողմերը պետք է գնահատեն, թե արդյոք հաջողված բաղադրիչները կարող են վերածվել ավելի երկարաժամկետ արտոնյալ առևտրային շրջանակի, իսկ միջնաժամկետ հեռանկարում՝ հնարավոր Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտու (DCFTA), եթե ԵԱՏՄ-ի հետ Հայաստանի հարաբերությունների զարգացումը դա թույլ տա։

Այս մոտեցումը Հայաստանի եվրոպական ինտեգրումը կկապի տնտեսական անվտանգության հրատապ առաջնահերթության հետ՝ նվազեցնել Ռուսաստանից չափազանց մեծ կախվածությունը՝ միաժամանակ խուսափելով առկա տնտեսական հարաբերությունների կտրուկ խաթարումից։

Հայաստան–ԵՄ տնտեսական ինտեգրման նոր համատեքստը

Հայաստանն արդեն 2010–2013 թթ. ԵՄ-ի հետ բանակցել է Ասոցացման համաձայնագիր, որը ներառում էր նաև Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտի (DCFTA)։ Այն չկնքվեց այն բանից հետո, երբ 2013 թ. սեպտեմբերին Հայաստանը որոշեց միանալ Ռուսաստանի գլխավորած Մաքսային միությանը, որը հետագայում ներառվեց ԵԱՏՄ-ի կազմում։ Մաքսային միությանն անդամակցությունը սահմանափակեց արտաքին սակագների նկատմամբ Հայաստանի ինքնուրույնությունը և ԵՄ-ի հետ սովորական ազատ առևտրի համաձայնագիրը դարձրեց անհամատեղելի նոր պարտավորությունների հետ։

Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը (CEPA) ձևավորվեց որպես նորարարական փոխզիջում։ Այն պահպանեց ԵՄ-ի հետ լայն քաղաքական համագործակցությունն ու կարգավորող մոտարկումը՝ բացառելով արտոնյալ ազատ առևտրի բաղադրիչը։ Այդպիսով Հայաստանը կարողացավ, շարունակելով անդամակցությունը ԵԱՏՄ-ին, աստիճանաբար մոտարկել իր կարգավորումները ԵՄ կանոններին այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են տեխնիկական չափանիշները, ծառայությունները, պետական գնումները, մրցակցությունը և մտավոր սեփականությունը։

Այդ ժամանակից ի վեր ռազմավարական համատեքստն էապես փոխվել է։ Հայաստանը սկսել է եվրոպական ինտեգրման գործընթաց և ընդլայնել ԵՄ-ի հետ քաղաքական, տնտեսական, անվտանգության, էներգետիկ և կապակցվածության ոլորտներում համագործակցությունը։ Հայաստան–ԵՄ նոր Ռազմավարական օրակարգն ավելի է խորացնում այս ուղղությունը։ Հայաստանի եվրոպական ինտեգրմանը գնալով ավելի անհրաժեշտ է տնտեսական բաղադրիչ, որը շոշափելի հնարավորություններ կստեղծի հայկական բիզնեսի և քաղաքացիների համար։

Միաժամանակ Հայաստանը շարունակում է զգալիորեն կախված լինել Ռուսաստանից՝ առևտրի, էներգետիկայի, տրանսպորտի և տնտեսական այլ ոլորտներում։ 2026 թ. հայկական արտահանման նկատմամբ Ռուսաստանի կիրառած սահմանափակումները ցույց տվեցին, թե ինչպես կարող է նման կենտրոնացված կախվածությունը վերածվել խոցելիության աղբյուրի։ Ռուսաստանը և ԵԱՏՄ այլ դերակատարներ նաև ավելի հաճախ են հարցականի տակ դնում Հայաստանի եվրոպական ուղղության համատեղելիությունը եվրասիական ինտեգրմանը նրա շարունակական մասնակցության հետ։

Սա չի նշանակում, որ Հայաստանը պետք է ձգտի ԵԱՏՄ-ից կտրուկ դուրս գալու։ Ռուսաստանի և ԵԱՏՄ շուկաները շարունակում են տնտեսական կարևորություն ունենալ։ Սակայն Հայաստանը չի կարող նաև ենթադրել, որ գործող պայմանավորվածությունները կմնան անփոփոխ՝ անկախ իր եվրոպական ինտեգրման ընթացքից։

Ուստի ռազմավարական նպատակը պետք է լինի դիվերսիֆիկացումն ու պատրաստվածությունը, այլ ոչ թե մի աշխարհաքաղաքական ուղղության կտրուկ փոխարինումը մյուսով։

Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM)՝ որպես կամուրջ դեպի ԵՄ շուկայի հետ ավելի խորը ինտեգրում

Առաջարկվող Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) այս անցումը սկսելու գործնական մեխանիզմ են։ Դրանք ժամանակավորապես կկասեցնեն Արտոնությունների ընդհանրացված համակարգի հատուկ խրախուսման ռեժիմի (GSP+) շրջանակներում հայկական արտահանման որոշ ապրանքների նկատմամբ կիրառվող մաքսատուրքերը և կվերացնեն մի շարք գյուղատնտեսական ապրանքների արժեքային (ad valorem) մաքսատուրքերը՝ համապատասխան սակագնային քվոտաների սահմաններում։

Դրանց նշանակությունը չի սահմանափակվում անմիջական սակագնային արտոնություններով։ Դրանք հնարավորություն են տալիս փորձարկել, թե արդյոք ավանդաբար ռուսական շուկային կողմնորոշված հայ արտադրողները կարող են դիվերսիֆիկացնել արտահանումը դեպի ԵՄ, հարմարվել եվրոպական չափանիշներին և բաշխման ցանցերին ու կայուն առևտրային հարաբերություններ հաստատել ԵՄ Միասնական շուկայում։

Այս միջոցները նաև ցույց են տալիս կարևոր ինստիտուցիոնալ տարբերություն։ Սովորական Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտին (DCFTA) պահանջում է մաքսատուրքերի փոխադարձ ազատականացում։ Քանի որ ԵԱՏՄ-ն ունի միասնական արտաքին մաքսային սակագին, Հայաստանը չի կարող ինքնուրույն վերացնել ԵՄ-ից ներմուծման մաքսատուրքերը՝ առանց ԵԱՏՄ-ի շրջանակներում իր պարտավորությունները կարգավորելու։

Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) գործում են այլ կերպ։ Դրանք ԵՄ-ի կողմից հայկական արտահանմանը տրամադրվող միակողմանի արտոնություններ են և, հետևաբար, Հայաստանից չեն պահանջում փոխել ԵՄ-ից ներմուծման նկատմամբ իր մաքսատուրքերը։ Այսպիսով դրանք կարող են ընդլայնել Հայաստանի մուտքը եվրոպական շուկա՝ առանց անմիջապես բախվելու DCFTA-ի հիմնական՝ մաքսային միության հետ կապված խոչընդոտին։

Սա հնարավորություն է ստեղծում տնտեսական ինտեգրումը զարգացնելու աստիճանական մոտեցմամբ։ Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի (CEPA) շրջանակում արդեն իրականացվող կարգավորող մոտարկման հիման վրա Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) կարող են ընդլայնել Հայաստանի արտոնյալ մուտքը ԵՄ շուկա և նպաստել կարգավորող ինտեգրման հետագա խորացմանը։ Հաջորդ փուլում Հայաստանը և ԵՄ-ն կարող են դիտարկել ավելի կայուն արտոնյալ առևտրային շրջանակի ձևավորումը, որը, համապատասխան ինստիտուցիոնալ պայմանների առկայության դեպքում, հետագայում կարող է հիմք ստեղծել Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտու (DCFTA) համար։

Սա չպետք է դիտարկել որպես ավտոմատ հաջորդականություն։ Այն ավելի շուտ շրջանակ է, որի միջոցով Հայաստանը և ԵՄ-ն կարող են աստիճանաբար խորացնել տնտեսական ինտեգրումը՝ միաժամանակ կառավարելով Հայաստանի առկա միջազգային պարտավորությունները։

Մոլդովայի և Ուկրաինայի փորձը

Մոլդովայի և Ուկրաինայի փորձը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են արտոնյալ առևտրային պայմանավորվածությունները զարգանալ եվրոպական ինտեգրման խորացմանը զուգահեռ։ Երկու երկրներն էլ ԵՄ-ի հետ Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտի (DCFTA) ներառող Ասոցացման համաձայնագրերը կնքեցին 2014 թ.՝ ԵՄ թեկնածուի կարգավիճակ ստանալուց տարիներ առաջ՝ 2022 թ.։ Հետևաբար DCFTA-ները սկզբնապես գործել են ոչ թե որպես անդամակցության գործիքներ, այլ որպես առևտրի ազատականացման, կարգավորող մոտարկման և ԵՄ շուկային աստիճանական ինտեգրման մեխանիզմներ։ Հետագայում դրանց իրականացումը կարևոր հիմք է դարձել անդամակցության գործընթացի համար. անդամակցության հայտերը գնահատելիս Եվրոպական հանձնաժողովը հաշվի է առել Ասոցացման համաձայնագրերի և DCFTA-ների շրջանակներում արձանագրված առաջընթացը։

Տնտեսական արդյունքները ևս նշանակալի են։ Ուկրաինայում, որտեղ DCFTA-ն կիրառվում է 2016 թվականից, ԵՄ-ի հետ ապրանքաշրջանառությունն ավելի քան կրկնապատկվել է, իսկ 2025 թ. ԵՄ-ին բաժին է ընկել Ուկրաինայի ապրանքների առևտրի շուրջ 65 տոկոսը։ DCFTA-ն լրացուցիչ շուկայի հասանելիությունն աստիճանաբար կապել է ԵՄ չափանիշներին համապատասխանեցման հետ՝ տեխնիկական կարգավորման, սանիտարական և բուսասանիտարական միջոցների, մաքսային ոլորտի, մրցակցության և պետական գնումների բնագավառներում։

Մոլդովայի օրինակը Հայաստանի համար հատկապես հետաքրքիր է։ Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի պատերազմի և դրա հետ կապված տնտեսական խաթարումների պայմաններում ԵՄ-ն Մոլդովայի գործող DCFTA-ն լրացրեց ժամանակավոր Ինքնավար առևտրային միջոցներով (ATM)՝ ապահովելով շուկայի լրացուցիչ հասանելիություն։ 2025 թ. հոկտեմբերին այդ ժամանակավոր արտոնությունները փոխարինվեցին վերանայված DCFTA-ով, որը մոլդովական գյուղատնտեսական արտադրանքի համար ապահովեց ավելի լայն և կայուն մուտք ԵՄ շուկա։

Սա չի նշանակում, որ Հայաստանը կարող է մեխանիկորեն կրկնել Մոլդովայի կամ Ուկրաինայի մոդելը, հատկապես ԵԱՏՄ մաքսային միությանը շարունակվող անդամակցության պայմաններում։ Սակայն նրանց փորձը ցույց է տալիս, որ ԵՄ-ի հետ առևտրային ինտեգրումը կարող է զարգանալ աստիճանաբար. ժամանակավոր արտոնյալ միջոցները կարող են նպաստել դիվերսիֆիկացմանը, կարգավորող մոտարկումը՝ տնտեսությունը նախապատրաստել ավելի խորը ինտեգրման, իսկ առևտրային պայմանավորվածությունները՝ աստիճանաբար կատարելագործվել քաղաքական և ինստիտուցիոնալ պայմանների փոփոխությանը զուգահեռ։ Հայաստանի դեպքում առաջարկվող Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) նույնպես կարող են դառնալ առաջին քայլը դեպի ավելի կայուն արտոնյալ առևտրային շրջանակ և, ի վերջո, Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտի (DCFTA)՝ եվրոպական ինտեգրման խորացմանը զուգահեռ։

Տնտեսական դիվերսիֆիկացում և եվրոպական ինտեգրում

Ինքնավար առևտրային միջոցներից (ATM) չպետք է ակնկալել, որ դրանք արագորեն կփոխարինեն Ռուսաստանի հետ Հայաստանի առևտուրը։ Աշխարհագրական մոտիկությունը, ձևավորված մատակարարման շղթաները, գործարար կապերը և ԵԱՏՄ պայմանավորվածությունները շարունակում են ռուսական շուկան կարևոր դարձնել հայ արտադրողների համար։

Դիվերսիֆիկացման նպատակը տնտեսական կապերի խզումը չէ։ Նպատակն է նվազեցնել այն աստիճանը, որով Հայաստանի տնտեսական կայունությունն անհամաչափորեն կախված է մեկ շուկայի շարունակական հասանելիությունից։

Սա գնալով ավելի է դառնում տնտեսական անվտանգության խնդիր։ Եթե շուկայի հասանելիությունը կարող է սահմանափակվել կամ ԵԱՏՄ-ում Հայաստանի կարգավիճակը վերանայվել՝ ի պատասխան նրա ինքնիշխան արտաքին քաղաքական ընտրությունների, չափազանց մեծ կախվածությունն ինքնին վերածվում է ռազմավարական խոցելիության։

Հետևաբար Հայաստանը պետք է շարունակի օգտվել ԵԱՏՄ անդամակցության առավելություններից այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն տնտեսապես շահավետ է և համատեղելի իր ինքնիշխան ընտրությունների հետ՝ միաժամանակ զարգացնելով այլընտրանքները։ Որքան ավելի զարգացած լինեն Հայաստանի այլընտրանքային շուկաները, ներդրումային աղբյուրները, տրանսպորտային ուղիները և ԵՄ-ի հետ կարգավորող համատեղելիությունը, այնքան ավելի մեծ կլինի ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերությունների հնարավոր փոփոխությունները կառավարելու նրա կարողությունը։

Ապագա Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտին (DCFTA) պետք է դիտարկել հենց այս ավելի լայն ռազմավարության շրջանակում։

Ի տարբերություն ժամանակավոր և միակողմանի Ինքնավար առևտրային միջոցների (ATM)՝ DCFTA-ն կստեղծի համապարփակ պայմանագրային շրջանակ՝ համադրելով առևտրի փոխադարձ ազատականացումը լայնածավալ կարգավորող մոտարկման հետ՝ ապրանքների, ծառայությունների, ընկերությունների գործունեության, տեխնիկական չափանիշների, սանիտարական և բուսասանիտարական միջոցների, մաքսային կարգավորումների, պետական գնումների, մրցակցության և մտավոր սեփականության ոլորտներում։

Հայաստանի համար այն ապագայում կարող է դառնալ ավելի խորը եվրոպական ինտեգրման տնտեսական հենասյուներից մեկը։ Սակայն անմիջական նպատակը պետք է լինի այն կարգավորող, առևտրային և ինստիտուցիոնալ պայմանների ստեղծումը, որոնք նման համաձայնագիրը կենսունակ կդարձնեն, եթե և երբ քաղաքական ու իրավական պայմանները դա թույլ տան։

Կապակցվածություն և մրցունակություն

Միայն արտոնյալ մաքսատուրքերը բավարար չեն հաջող դիվերսիֆիկացման համար։ Հայ արտահանողները պետք է կարողանան համապատասխանել ԵՄ չափանիշներին և մրցակցել ԵՄ Միասնական շուկայում արդեն գործող արտադրողների հետ։

Հետևաբար Ինքնավար առևտրային միջոցների (ATM) կիրառման ժամանակահատվածը պետք է ուղեկցվի հավաստագրման, համապատասխանության գնահատման, սննդամթերքի անվտանգության չափանիշների, փաթեթավորման, շուկայավարման, արտահանման ֆինանսավորման և գործարար կապերի հաստատման նպատակային աջակցությամբ։ ԵՄ-ի՝ դիմակայունության և դիվերսիֆիկացման 52 միլիոն եվրոյի փաթեթը կարող է կարևոր դեր ունենալ այս անցմանը աջակցելու հարցում։

Ֆիզիկական կապակցվածությունը նույնքան կարևոր է։ Հայաստանի դեպի ծով ելք չունեցող աշխարհագրությունը և տրանսպորտային բարձր ծախսերը շարունակում են լուրջ սահմանափակումներ ստեղծել Եվրոպայի հետ առևտրի համար։ Ուստի առևտրի դիվերսիֆիկացումը պետք է կապել «Խաղաղության խաչմերուկի», TRIPP-ի, Վրաստանի և Սև ծովի միջոցով կապակցվածության բարելավման, ինչպես նաև Թուրքիայի միջոցով հեռանկարային տրանսպորտային կապերի հետ։

Արևմտյան ուղղությամբ կապակցվածության ընդլայնումը կարող է էապես փոխել Հայաստանի տնտեսական աշխարհագրությունը։ Հետևաբար առևտրային արտոնությունները, կարգավորող ինտեգրումը, ենթակառուցվածքները և եվրոպական ներդրումները պետք է դիտարկել որպես նույն դիվերսիֆիկացման ռազմավարության փոխլրացնող բաղադրիչներ։

Քաղաքականության առաջարկություններ

1. Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) օգտագործել որպես ավելի խորը արտոնյալ ինտեգրման փորձնական մեխանիզմ

Հայաստանը և ԵՄ-ն պետք է համակարգված գնահատեն երկամյա միջոցների տնտեսական ազդեցությունը՝ որ ոլորտներն են օգտվում ԵՄ շուկայի հասանելիությունից, որ ապրանքներն են կարողանում հաջողությամբ դիվերսիֆիկացվել ռուսական շուկայից դեպի եվրոպական շուկա, ինչ կարգավորող և լոգիստիկ խոչընդոտներ են պահպանվում և որտեղ է անհրաժեշտ լրացուցիչ աջակցություն։ Մինչ միջոցների գործողության ժամկետի ավարտը պետք է իրականացվի համատեղ գնահատում։

2. Դիտարկել ժամանակավոր Ինքնավար առևտրային միջոցներին (ATM) հաջորդող ավելի կայուն առևտրային շրջանակ

Եթե միջոցները նպաստեն իրական դիվերսիֆիկացմանը, Հայաստանը և ԵՄ-ն պետք է դիտարկեն հաջողված արտոնությունների պահպանումը կամ ընդլայնումը ավելի երկարաժամկետ համապատասխան շրջանակի միջոցով՝ դրանք պարզապես դադարեցնելու փոխարեն։ Նպատակը պետք է լինի պարզել, թե Հայաստանի ԵԱՏՄ ներկայիս պարտավորությունների պայմաններում որքան հեռու կարող է գնալ արտոնյալ առևտրային ինտեգրումը։

3. Արագացնել կարգավորող մոտարկումը Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի (CEPA) շրջանակներում

Հայաստանը պետք է առաջնահերթություն տա այն ոլորտներին, որոնք միաժամանակ բարելավում են մուտքը ԵՄ շուկա և երկիրը նախապատրաստում ապագա ավելի խորը ինտեգրմանը՝ տեխնիկական չափանիշներ, սանիտարական և բուսասանիտարական պահանջներ, համապատասխանության գնահատում, մաքսային վարչարարություն, մրցակցություն, պետական գնումներ, սպառողների պաշտպանություն և համապատասխան բնապահպանական չափանիշներ։

4. Աջակցել հայկական ընկերություններին՝ ԵՄ շուկայի հասանելիությունից իրականում օգտվելու համար

Սակագների ազատականացումը սահմանափակ ազդեցություն կունենա, եթե հայ արտադրողները չկարողանան համապատասխանել եվրոպական պահանջներին կամ կրել նոր շուկաներ մուտք գործելու ծախսերը։ Հետևաբար ԵՄ աջակցությունը պետք է առաջնահերթ ուղղվի հավաստագրմանը, որակի ենթակառուցվածքներին, արտահանման խթանմանը, ՓՄՁ-ների հարմարեցմանը, ֆինանսավորմանը, լոգիստիկային և եվրոպական արժեշղթաներին ինտեգրմանը։

5. Պատրաստվել ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերությունների տարբեր սցենարների՝ խուսափելով վաղաժամ տնտեսական հեռացումից

Հայաստանը պետք է շարունակի օգտվել ԵԱՏՄ շուկայի հասանելիությունից՝ միաժամանակ մշակելով գործողությունների տարբերակներ Ռուսաստանի կողմից հետագա առևտրային սահմանափակումների, ԵԱՏՄ արտոնությունների նվազեցման կամ Հայաստանի անդամակցության կարգավիճակի հնարավոր փոփոխության դեպքում։ Հայաստանը և ԵՄ-ն պետք է նաև իրականացնեն մանրամասն իրավական գնահատում՝ հստակեցնելու, թե առևտրային ինտեգրման որ ձևերն են հնարավոր արդեն այժմ, իսկ որոնք կպահանջեն ԵԱՏՄ-ի շրջանակներում Հայաստանի պարտավորությունների փոփոխություն։

6. Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտին (DCFTA) պահել Հայաստան–ԵՄ օրակարգում

DCFTA-ն պետք է դիտարկել որպես Հայաստանի եվրոպական ինտեգրման միջնաժամկետ հնարավոր նպատակ և ոչ թե բացառել այն միայն այն պատճառով, որ ներկայում այն անհամատեղելի է ԵԱՏՄ գործող մաքսային պայմանավորվածությունների հետ։ Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի (CEPA) իրականացումը և Ինքնավար առևտրային միջոցների (ATM) գործողության ժամանակահատվածը պետք է օգտագործվեն ապագա հնարավոր անցման կարգավորող, ինստիտուցիոնալ և տնտեսական ծախսերը նվազեցնելու համար։

Եզրակացություն

ԵՄ-ի առաջարկած Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) պետք է դիտարկել որպես ավելին, քան հայկական արտահանման նկատմամբ Ռուսաստանի սահմանափակումներին ժամանակավոր արձագանք։ Դրանք հնարավորություն են տալիս փորձարկել Հայաստան–ԵՄ տնտեսական ինտեգրման նոր փուլ։

Հայաստանի համար անմիջական առաջնահերթությունը պետք է լինի այդ միջոցների օգտագործումը՝ արտահանումը դիվերսիֆիկացնելու, մրցունակությունը բարձրացնելու և ռուսական շուկայից չափազանց մեծ կախվածությունը նվազեցնելու համար։ ԵՄ-ի համար դրանք հնարավորություն են ցույց տալու, որ Հայաստանի եվրոպական ինտեգրումը կարող է բերել կոնկրետ տնտեսական արդյունքներ։

Միաժամանակ Ինքնավար առևտրային միջոցների (ATM) երկամյա գործողության ժամանակահատվածը պետք է օգտագործվի նաև հաջորդ քայլը նախապատրաստելու համար։ Հայաստանը և ԵՄ-ն պետք է գնահատեն, թե արդյոք ժամանակավոր միակողմանի արտոնությունները կարող են աստիճանաբար վերածվել ավելի լայն և կայուն արտոնյալ առևտրային հարաբերությունների՝ զուգորդվելով Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի (CEPA) շրջանակներում արագացված կարգավորող ինտեգրմամբ և, ի վերջո, Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտով (DCFTA), եթե ինստիտուցիոնալ պայմանները դա թույլ տան։

Այս մոտեցումը թույլ է տալիս խուսափել կեղծ երկընտրանքից՝ կա՛մ պահպանել ԵԱՏՄ-ից տնտեսական կախվածությունը, կա՛մ կտրուկ հրաժարվել դրանից։ Հայաստանը կարող է պահպանել փոխշահավետ գործող տնտեսական հարաբերությունները՝ միաժամանակ համակարգված կերպով զարգացնելով այլընտրանքները։

Ռազմավարական նպատակը պետք է լինի կառավարվող անցումը դեպի ավելի մեծ տնտեսական դիվերսիֆիկացում, դիմակայունություն և եվրոպական ինտեգրում։ ԵՄ Ինքնավար առևտրային միջոցները (ATM) Հայաստանին և Եվրոպական միությանը հնարավորություն են տալիս այդ ուղին սկսել արդեն այսօր։

SIPRI-ի 2025 թվականի տվյալները ցույց են տալիս, որ Հայաստանը և Ադրբեջանը իրենց տնտեսությունների զգալի մասն են ուղղում պաշտպանությանը՝ դասվելով աշխարհում առավել անվտանգության վրա կենտրոնացած պետությունների շարքում։ Ադրբեջանը զբաղեցնում է 6-րդ տեղը աշխարհում՝ ռազմական ծախսերը կազմելով ՀՆԱ-ի 6.5%, իսկ Հայաստանը՝ 7-րդ տեղը՝ 6.1%։ Երկու երկրներն էլ գտնվում են ռազմական բեռի ամենաբարձր ցուցանիշ ունեցող տասը երկրների շարքում։

Չնայած հարաբերական այս նմանությանը, երկրների պաշտպանական մոտեցումները էապես տարբերվում են։ Ադրբեջանը ոչ միայն պահպանում է բարձր ռազմական ծախսերի մակարդակը, այլև 2025 թվականին գրանցել է ռազմական բեռի ամենախոշոր աճերից մեկը աշխարհում, ինչը վկայում է պաշտպանության ոլորտի շարունակական առաջնահերթության և ընդլայնման մասին։ Սա արտացոլում է նրա ռազմավարությունը՝ ուղղված ռազմական կարողությունների մեծացմանը և տարածաշրջանային ռազմական գերակայության ամրապնդմանը։ Հայաստանը, հակառակը, իրականացնում է նպատակային պաշտպանական բարեփոխումներ՝ ուղղված զսպման կարողությունների ուժեղացմանը հնարավոր ագրեսիայի դեմ։

Ադրբեջանի ավելի մեծ տնտեսական ներուժը նշանակում է, որ համադրելի տոկոսային ցուցանիշները վերածվում են զգալիորեն ավելի մեծ բացարձակ ռազմական ծախսերի։ Սա հնարավորություն է տալիս շարունակական ներդրումներ կատարել հարձակողական կարողությունների, ուժի պրոյեկցիայի և տեխնոլոգիական արդիականացման մեջ՝ ամրապնդելով նրա կարողությունը կիրառելու հարկադրանքի վրա հիմնված մոտեցումներ։

Հայաստանի դեպքում ծախսերը ուղղված են պաշտպանական կարողությունների վերականգնմանը և զսպման զարգացմանը 2020 թվականի պատերազմից հետո և հաջորդած անվտանգային ճգնաժամերի պայմաններում։ Նպատակը ոչ թե համաչափ մրցակցությունն է, այլ հնարավոր ագրեսիայի գինը բարձրացնելը և խոցելիությունը նվազեցնելը անհամաչափ միջավայրում։

Արդյունքում ձևավորվում է ոչ թե ռազմական հավասարակշռություն, այլ անհամաչափ կառուցվածք՝ հիմնված հարկադրանքի և զսպման փոխազդեցության վրա։ Ադրբեջանի ռազմական ընդլայնումը ծառայում է ճնշման և լծակների ռազմավարությանը, մինչդեռ Հայաստանի պաշտպանական ծախսերը հանդիսանում են պատասխան՝ ուղղված հետագա էսկալացիայի կանխմանը։ Այս համատեքստում երկու կողմերի բարձր ռազմական ծախսերը արտացոլում են տարբերվող պաշտպանական մոտեցումներ անհավասար ուժային բալանսի պայմաններում, այլ ոչ թե դասական իմաստով համաչափ «զենքի մրցավազք»։

Չնայած 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում ձեռք բերված խաղաղության գործարքին, որը միջնորդվել է Դոնալդ Թրամփի կողմից, այս միտումները ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանը շարունակում է ապավինել ռազմական առավելությանը որպես բանակցային լծակի։ Խաղաղության համաձայնագիրը շարունակում է չստորագրված մնալ, իսկ սահմանների սահմանազատման և սահմանագծման գործընթացը էական առաջընթաց չի գրանցել 2024 թվականին իրականացված առաջին՝ մոտ 12 կմ հատվածից հետո։ Ադրբեջանը ներկայացնում է Ռուսաստանից և Իրանից բխող ռազմական սպառնալիքների մասին թեզեր, այն դեպքում, երբ վերջին շրջանում նկատվում է Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների որոշակի հաշտեցում և մերձեցում, ինչպես նաև Իրանի վերաբերյալ աջակցող հայտարարություններ, ինչը հակասական է դարձնում այդ սպառնալիքային հռետորաբանությունը։