Ամփոփագիր

2026 թ. հոկտեմբերի 11-ին Հայաստանում Yandex Go-ի ծառայությունների խափանումը, որը տեղի ունեցավ Ռուսաստանում Yandex-ի տվյալների կենտրոնների դեմ ուկրաինական անօդաչու թռչող սարքերի գրոհներից հետո, բացահայտեց Հայաստանի քաղաքային տրանսպորտային համակարգի զգալի խոցելիությունները։ Խափանումն ազդեց տաքսի պատվիրելու, նավիգացիոն և հանրային տրանսպորտի տեղեկատվական ծառայությունների վրա, մինչդեռ հայկական հարթակները, այդ թվում հիմնականը՝ GG-ն, դժվարացան բավարարել աճող պահանջարկը, ինչն իր հերթին նպաստեց մեքենաների պակասին և ուղեվարձերի բարձրացմանը։

Ճգնաժամը բացահայտեց մի շարք փոխկապակցված խնդիրներ՝ Yandex Go-ի և GG-ի փաստացի դուոպոլիան, կախվածությունը ռուսական տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքներից, հայկական փոքր օպերատորների կողմից սահմանափակ մրցակցությունը և քաղաքացիների անձնական տվյալների պաշտպանության վերաբերյալ մտահոգությունները։ Ռուսական մեկ այլ օպերատորի՝ WB Taxi-ի հայտնվելը կարող է մեծացնել մրցակցությունը՝ առանց նվազեցնելու այս ոլորտում Հայաստանի կախվածությունը Ռուսաստանից։

Միջադեպն ունի նաև ավելի լայն քաղաքական և ազգային անվտանգության հետևանքներ։ Հայաստանը դիվերսիֆիկացնում է իր արտաքին քաղաքական, անվտանգային և տնտեսական հարաբերությունները՝ Ռուսաստանից չափազանց մեծ կախվածությունը նվազեցնելու նպատակով, մասնավորապես պաշտպանության, էներգետիկայի, առևտրի և տրանսպորտի ոլորտներում։ Թվային ենթակառուցվածքները և կենսական նշանակության ծառայությունները, այդ թվում՝ տաքսի ծառայությունների հարթակները, նույնպես պետք է դառնան այս ռազմավարության մաս։

COP17 կենսաբազմազանության համաժողովի անցկացումը, Երևանի հանրային տրանսպորտի լուրջ խնդիրների հետ մեկտեղ, այս մարտահրավերներին առանձնահատուկ հրատապություն է հաղորդում։

1. Yandex Go-ի գերիշխող դիրքը շուկայում և կախվածությունը Ռուսաստանից

Հայաստանի առցանց տաքսի ծառայությունների շուկայում փաստացի ձևավորվել է դուոպոլիա՝ Yandex Go-ի և GG-ի գերիշխող դիրքով, ընդ որում՝ Yandex-ն ավելի ուժեղ դիրքեր ունի։ Ընկերության հրապարակած տվյալների համաձայն՝ Հայաստանում Yandex Go-ն ամսական շուրջ մեկ միլիոն ակտիվ օգտատեր ունի։ Ընկերության ծառայությունները չեն սահմանափակվում տաքսի պատվիրելով․ դրանք ներառում են նաև առաքման, նավիգացիայի և հանրային տրանսպորտի վերաբերյալ տեղեկատվական ծառայություններ՝ Yandex-ը դարձնելով Հայաստանի թվային տնտեսության կարևոր բաղադրիչներից մեկը։

Հոկտեմբերին արձանագրված խափանումը ցույց տվեց, որ Ռուսաստանում տեղակայված տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքները կարող են դառնալ Հայաստանում կենսական նշանակության ծառայությունների խափանման աղբյուր։ Խափանումը պայմանավորված էր Ռուսաստանում Yandex-ի ենթակառուցվածքների վրա ուկրաինական կողմի հաղորդվող հարձակումներով և ոչ թե Հայաստանի դեմ Ռուսաստանի միտումնավոր գործողություններով։ Այնուամենայնիվ, միջադեպը ցույց տվեց, թե ինչպես է ռուսական տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքներից կախվածությունը Հայաստանում կենսական նշանակության ծառայությունները խոցելի դարձնում Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի պատերազմի հետևանքների և Հայաստանի վերահսկողությունից դուրս գտնվող այլ զարգացումների նկատմամբ։

Քաղաքական հետևանքները չեն սահմանափակվում ծառայությունների տեխնիկական խափանումներով։ Տրանսպորտային թվային ծառայությունների դիվերսիֆիկացման բացակայությունը մեծացնում է Հայաստանի խոցելիությունը Ռուսաստանի կողմից հնարավոր քաղաքական ճնշումների և միջամտության նկատմամբ, իսկ Հայաստանի քաղաքացիների անձնական տվյալների՝ Ռուսաստանում հնարավոր պահպանումը առաջացնում է դրանց պաշտպանության հետ կապված ռիսկեր։

Հայաստանի դիվերսիֆիկացման ռազմավարությունն աստիճանաբար ընդգրկում է պաշտպանական գնումները, էներգակիրների մատակարարումները, արտաքին առևտուրը, և հաղորդակցությունները։ Սակայն թվային ենթակառուցվածքներն ու տեխնոլոգիական ծառայությունները համեմատաբար քիչ ուշադրության են արժանացել։ Հետևաբար, տաքսի ծառայությունների հարթակները, նավիգացիոն համակարգերը, թվային վճարումները և այլ կենսական նշանակության ծառայությունները նույնպես պետք է ներառվեն Ռուսաստանից Հայաստանի ռազմավարական կախվածությունը նվազեցնելու ջանքերում։

2. GG-ն․ հայկական այլընտրա՞նք, թե՞ հնարավոր մենաշնորհ

GG-ն Հայաստանում Yandex Go-ի հիմնական տեղական այլընտրանքն է։ Ընկերության հայկական սեփականությունը և շուկայում արդեն իսկ հաստատված գործունեությունը նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում ռուսական թվային հարթակներից կախվածությունը նվազեցնելու համար։

Սակայն հոկտեմբերյան ճգնաժամը ցույց տվեց, որ Yandex-ի ծառայությունների խափանումից հետո GG-ն չկարողացավ անմիջապես բավարարել պահանջարկի կտրուկ աճը։ Yandex-ի գործունեության երկարատև խափանումը կարող է ամրապնդել GG-ի դիրքերը շուկայում՝ հանգեցնելով նրան, որ ներկայիս դուոպոլիան փոխարինվի մեկ ընկերության գերիշխանությամբ։

Շուկայի նման կենտրոնացումը կարող է հանգեցնել ուղևորների համար ավելի բարձր սակագների, վարորդներից GG-ի գանձած վճարների ավելացման, ծառայությունների որակի բարելավման նկատմամբ ընկերության շահագրգռվածության նվազման և այլ ընկերությունների՝ շուկա մուտք գործելու կամ իրենց գործունեությունն ընդլայնելու հնարավորությունների սահմանափակման։

Այս ռիսկերը չեն նշանակում, որ GG-ն արդեն մենաշնորհային դիրք ունի կամ դիմել է անբարեխիղճ մրցակցության։ Այնուամենայնիվ, Հայաստանի մրցակցության և սպառողների շահերի պաշտպանության հանձնաժողովը՝ արդար մրցակցության ապահովման համար պատասխանատու պետական մարմինը, պետք է հետևի շուկայում տեղի ունեցող զարգացումներին և ապահովի, որ GG-ն պահպանի մրցակցության, թափանցիկության և անձնական տվյալների պաշտպանության նույն պահանջները, որոնք կիրառվում են մյուս հարթակների նկատմամբ։

Ռուսական ընկերությունից կախվածությունը մեկ հայկական ընկերությունից կախվածությամբ փոխարինելը չի լուծի հիմնարար կառուցվածքային խնդիրը։

3. Հայկական փոքր տաքսի ծառայությունները և ներքին մրցակցությունը

Հայաստանում գործում են նաև այլ տեղական տաքսի օպերատորներ՝ EcoTaxi-ն և Zeyro-ն, որոնք ծառայություններ են մատուցում բջջային հավելվածների միջոցով։ Սակայն դրանք չեն կարողացել հասնել Yandex Go-ի և GG-ի ճանաչելիության մակարդակին, տեխնոլոգիական կարողություններին և վարորդների ներգրավվածության ծավալներին։ Նախկինում Հայաստանում գործող մեկ այլ ընկերություն՝ UTaxi-ն, ըստ երևույթին, կորցրել է իր դիրքերը շուկայում, սակայն այդ ծառայության գործունեության ներկայիս կարգավիճակը և դիրքերի հնարավոր թուլացման պատճառները պարզ չեն։

Այս ընկերությունների սահմանափակ մրցունակությունը կարող է պայմանավորված լինել ներդրումների պակասով, տեխնոլոգիական հարթակների ավելի թույլ զարգացվածությամբ և գերիշխող հավելվածներին սովոր հաճախորդներ ներգրավելու դժվարություններով։ Այս անհավասարությունն ավելի է խորանում օգտատերերի և վարորդների թվի փոխկապակցվածությամբ․ ուղևորները նախընտրում են այն հարթակները, որոնք ապահովում են ավելի կարճ սպասելաժամանակ, իսկ վարորդները՝ այն հարթակները, որոնց միջոցով ավելի շատ պատվերներ են ստանում։

Պետական մարմինները պետք է ուսումնասիրեն, թե ինչն է խոչընդոտում հայկական փոքր ընկերությունների զարգացմանը՝ կարգավորման պահանջները, անբարեխիղճ մրցակցային գործելակերպը, թե առևտրային և տեխնոլոգիական սահմանափակումները։ Ֆինանսավորման հասանելիության դյուրացումը և տեխնոլոգիական արդիականացումը կարող են նպաստել մրցակցության զարգացմանը՝ առանց առանձին ընկերություններին արտոնություններ տրամադրելու։ Անհրաժեշտ է նաև պարզել, թե արդյոք կան վարորդների՝ մի քանի հարթակներում աշխատելու հնարավորությունների սահմանափակումներ։

4. WB Taxi․ նոր մրցակից և շարունակվող կախվածություն Ռուսաստանից

Մեկ այլ զարգացում է ռուսական Wildberries & Russ խմբին պատկանող WB Taxi-ի մուտքը հայկական շուկա։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 22-ին ընկերությունը Երևանում գործարկել է իր ծառայությունները սահմանափակ շրջանակի համար՝ սկզբնական շրջանում դրանք հասանելի դարձնելով միայն ընկերության աշխատակիցներին և գործարար գործընկերներին՝ հետագայում նախատեսելով ծառայությունները հասանելի դարձնել նաև լայն հանրությանը։

2026 թվականի հուլիսին և օգոստոսին Wildberries-ը նույնպես ենթարկվել է ուկրաինական անօդաչու թռչող սարքերի հաղորդվող հարձակումներին, որոնց հետևանքով Ռուսաստանում վնասվել են ընկերության բազմաթիվ լոգիստիկ կենտրոններ, և լրջորեն խաթարվել է դրա գործունեությունը։ Reuters-ի տվյալներով՝ օգոստոսի սկզբի դրությամբ վնասվել էր առնվազն 20 օբյեկտ։

Թեև WB Taxi-ի մուտքը հայկական շուկա կարող է ուժեղացնել մրցակցությունը և նվազեցնել կախվածությունը Yandex-ից ու GG-ից, այն չի նվազեցնի Հայաստանի կախվածությունը ռուսական թվային ընկերություններից և չի վերացնի Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի պատերազմի հետևանքով առաջացող խափանումների ռիսկերը։ Հաշվի առնելով, որ Wildberries-ի ենթակառուցվածքներն արդեն տուժել են ուկրաինական հարձակումներից, ապագայում հնարավոր են նաև WB Taxi-ի ծառայությունների խափանումներ։

5. Uber-ը․ Yandex-ի հետ համաձայնագիրը և հայկական շուկա մուտք գործելու հեռանկարները

Հայկական շուկայում Uber-ի բացակայությունը սերտորեն կապված է Yandex-ի հետ նախկին համագործակցության հետ։ 2017 թվականի հուլիսին երկու ընկերությունները համաձայնության եկան միավորելու իրենց առցանց տաքսի ծառայությունների բիզնեսները վեց երկրներում, այդ թվում՝ Հայաստանում։ Համաձայնագրի արդյունքում ստեղծվեց Yandex-ի վերահսկողության ներքո գործող համատեղ ձեռնարկություն։ Համաձայնագիրը նաև սահմանափակումներ էր նախատեսում նշված շուկաներում երկու ընկերությունների՝ միմյանցից անկախ մրցակցելու հնարավորության նկատմամբ։ Սակայն այդ սահմանափակումները չէին նշանակում, որ Uber-ի և Yandex-ի միջև մրցակցությունն ամբողջությամբ արգելված էր բոլոր շուկաներում։ Հետևաբար, Հայաստանում Uber-ի բացակայությունը պայմանավորված էր ոչ միայն հնարավոր առևտրային հետաքրքրության պակասով, այլև երկու ընկերությունների միջև կնքված համաձայնագրով։

2023 թվականի ապրիլին Yandex-ը մոտ 703 միլիոն ԱՄՆ դոլարով ձեռք բերեց Ռուսաստանում և ևս հինգ երկրներում, այդ թվում՝ Հայաստանում, գործող համատեղ ձեռնարկությունում Uber-ին պատկանող մնացած 28.98% բաժնեմասը՝ ավարտելով երկու ընկերությունների համատեղ սեփականության շրջանը։ Համաձայնագրով նախատեսված՝ նշված շուկաներում Uber-ի և Yandex-ի անկախ մրցակցությունը սահմանափակող պայմանների գործողության ժամկետը լրացավ 2025 թվականի փետրվարին՝ վերացնելով Uber-ի՝ հայկական շուկա հնարավոր մուտքի հիմնական պայմանագրային խոչընդոտներից մեկը։

Չնայած որոշ միջազգային շուկաներից դուրս գալուն՝ Uber-ը շարունակում է գործել բազմաթիվ երկրներում։ Թեև Հայաստանի շուկան առանձին վերցրած համեմատաբար փոքր է, Հայաստանում, Վրաստանում և Ղազախստանում առկա հնարավորությունների համադրությունը կարող է տարածաշրջանն առևտրային տեսանկյունից ավելի գրավիչ դարձնել Uber-ի համար՝ կախված յուրաքանչյուր երկրում մրցակցային պայմաններից։

Հետևաբար, Հայաստանի իշխանությունները կարող են ուսումնասիրել, թե արդյոք ընկերությունների միջև հարաբերությունների և աշխարհաքաղաքական հանգամանքների փոփոխությունները նոր հնարավորություններ են ստեղծում Uber-ին հայկական շուկա ներգրավելու համար, այդ թվում՝ ավելի լայն տարածաշրջանային մոտեցման շրջանակներում։

6. Հայկական շուկայում Bolt-ի մուտքն ու հեռացումը 

Ի տարբերություն Uber-ի՝ էստոնական Bolt ընկերությունը փորձել է գործունեություն ծավալել Հայաստանում։ Bolt-ը հայկական շուկա մուտք է գործել 2020 թվականին, իսկ 2023 թվականի նոյեմբերին հայտարարվել է ծառայությունների հերթական գործարկման մասին։ Սակայն հետագայում ընկերությունը դադարեցրել է իր գործունեությունը և ներկայումս Հայաստանում չի գործում։

Bolt-ի նախկին գործունեությունը մրցակցության հետ կապված տարաձայնությունների առիթ է դարձել, այդ թվում՝ UTaxi-ի բողոքի պատճառով, որը վերաբերում էր զեղչված սակագներին և վարորդներին առաջարկվող ֆինանսական խրախուսումներին։ Սակայն այդ մեղադրանքների հիման վրա օրենսդրության խախտումներ չեն հաստատվել։

Հայկական շուկայում Bolt-ի գործունեության վերջնական դադարեցման հստակ պատճառներն ու ժամկետները բավարար չափով փաստագրված չեն։ Ընկերության փորձը հարցեր է առաջացնում այն մասին, թե որքանով են օտարերկրյա ընկերությունները կարողանում երկարաժամկետ և կայուն մրցակցություն ապահովել Հայաստանի առցանց տաքսի ծառայությունների կենտրոնացված շուկայում։ Bolt-ի հեռանալու պատճառների պարզաբանումը կօգնի գնահատել ընկերության հնարավոր վերադարձի հեռանկարները և բացահայտել կայուն մրցակցության ապահովման համար անհրաժեշտ պայմանները։

7. Անձնական տվյալների պաշտպանությունը, թվային անվտանգությունը և Ռուսաստանի հետ կապված ռիսկերը

Yandex Go-ի գործունեությունը մտահոգություններ է առաջացնում Հայաստանի քաղաքացիների անձնական տվյալների հավաքագրման, պահպանման և այլ երկրներ հնարավոր փոխանցման առնչությամբ։ Այդ տվյալները ներառում են անձը հաստատող տեղեկություններ, բնակության հասցեներ, տեղաշարժերի պատմություն և իրական ժամանակում գտնվելու վայրի վերաբերյալ տեղեկություններ։ Նման տվյալները կարող են հատկապես զգայուն լինել պետական պաշտոնյաների, զինվորականների, դիվանագետների, ազգային անվտանգության հետ առնչվող ոլորտներում աշխատող անձանց, քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների և ակտիվիստների համար։

Այս մտահոգություններն ուժեղացան 2026 թ. մայիսին Նիդեռլանդների անձնական տվյալների պաշտպանության մարմնի որոշումից հետո, որով Yandex խմբին պատկանող և Եվրոպայում Yango ծառայությունը շահագործող MLU B.V. ընկերության նկատմամբ սահմանվեց 100 միլիոն եվրոյի տուգանք՝ Ֆինլանդիայից և Նորվեգիայից ուղևորների ու վարորդների անձնական տվյալները Ռուսաստան փոխանցելու համար՝ առանց պաշտպանության բավարար երաշխիքների։ Եվրոպական կարգավորող մարմինները մտահոգություններ էին հայտնել նաև այդ տվյալներին Ռուսաստանի իշխանությունների հնարավոր հասանելիության վերաբերյալ։

Հայաստանում Yandex Go-ի օպերատորը՝ ՀՀ-ում գրանցված «Ռայդթեք ԷյԷմ» ՍՊԸ-ն (Ridetech AM LLC), նախկինում Անձնական տվյալների պաշտպանության գործակալությանը հայտնել էր, որ տաքսի ծառայությունների վերաբերյալ տեղեկություններին Ռուսաստանի անվտանգության մարմինների հասանելիություն նախատեսող ռուսական օրենսդրությունը չի տարածվում Հայաստանում իր գործունեության վրա։ Սակայն միայն այս հայտարարության հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել, թե որտեղ են պահպանվում հայաստանցի օգտատերերի տվյալները և արդյոք դրանք փոխանցվում են այլ երկրներ։

Հրապարակայնորեն հաստատված ապացույցներ չկան, որ Ռուսաստանի հատուկ ծառայությունները չարտոնված հասանելիություն ունեն հայաստանցի ուղևորների անձնական տվյալներին։ Այնուամենայնիվ, եվրոպական կարգավորող մարմինների բացահայտումները և իր իրավազորության ներքո գտնվող տեղեկատվության նկատմամբ Ռուսաստանի օրենսդրությամբ նախատեսված լայն լիազորությունները հիմնավորում են անկախ ուսումնասիրություն անցկացնելու անհրաժեշտությունը։

Խնդիրը վերաբերում է ոչ միայն անձնական կյանքի գաղտնիության պաշտպանությանը, այլև ազգային անվտանգության հնարավոր խոցելիություններին։ Անձանց տեղաշարժերի վերաբերյալ զգայուն տվյալները կարող են օգտագործվել հսկողության, հետախուզական տեղեկությունների հավաքագրման կամ ազդեցության այլ ձևերի համար։

Հոկտեմբերին Yandex-ի տվյալների կենտրոնների վրա ուկրաինական հաղորդվող հարվածներից հետո ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց նաև ընկերության ավտոմատացված թվային համակարգերի գործունեությունը։ Cloudflare-ի տվյալների վերլուծության համաձայն՝ կտրուկ նվազել է Yandex-ի ավտոմատացված ինտերնետային ակտիվությունը, մասնավորապես՝ որոնողական համակարգի ինդեքսավորման բոտերի աշխատանքը։ Միաժամանակ տարածվեցին տեղեկություններ ռուսական քարոզչական և ապատեղեկատվական բոտերի ակտիվության հնարավոր նվազման մասին։ Հաշվի առնելով Հայաստանի նկատմամբ Ռուսաստանի կողմից իրականացվող արտաքին տեղեկատվական մանիպուլյացիան և միջամտությունը (FIMI), այդ թվում՝ 2026 թ. հունիսյան ընտրությունների համատեքստում, հնարավոր է առաջ քաշել վարկած, որ նման բոտային ցանցերը կարող էին օգտագործվել նաև Հայաստանի տեղեկատվական միջավայրի վրա ազդելու նպատակով։ Սակայն Yandex-ի որոնողական բոտերի ակտիվության նվազումն ինքնին չի ապացուցում դրանց կապը ռուսական ապատեղեկատվական ցանցերի հետ կամ Yandex-ի ենթակառուցվածքների օգտագործումը Հայաստանի ընտրություններին միջամտելու համար։ Այս հնարավոր կապերի բացահայտումը պահանջում է անկախ տեխնիկական ուսումնասիրություն։

8. Երևանի հանրային տրանսպորտի խնդիրները և թվային կախվածությունը Yandex-ից

Տաքսի ծառայությունների ճգնաժամը սերտորեն կապված է Երևանի հանրային տրանսպորտի համակարգի ավելի լայն խնդիրների հետ։ Չնայած նոր ավտոբուսների ձեռքբերմանն ուղղված ներդրումներին և տրանսպորտային բարեփոխումներին՝ բնակիչները շարունակում են բախվել տրանսպորտային միջոցների գերծանրաբեռնվածության, ծառայությունների անկանոնության, ուշացումների և ճանապարհային լուրջ խցանումների։ Այս խնդիրները մեծացնում են կախվածությունը տաքսի ծառայություններից՝ Yandex-ի և GG-ի գործունեության խափանումները դարձնելով հատկապես զգալի։

Հայաստանի կախվածությունը Yandex-ից տարածվում է նաև հանրային տրանսպորտի վերաբերյալ տեղեկատվական ծառայությունների վրա։ Երևանի քաղաքապետարանը ներդրել է հանրային տրանսպորտի տեղաշարժերին հետևելու GPS համակարգ։ Տրանսպորտային միջոցների տեղաշարժերի և դրանց ժամանման մոտավոր ժամանակի մասին իրական ժամանակում տեղեկատվությունը հասանելի է Yandex Go և Yandex Maps հավելվածների, ինչպես նաև ռուսական մեկ այլ քարտեզագրման և նավիգացիոն հարթակի՝ 2GIS-ի միջոցով։ Պարզ չէ, թե արդյոք գոյություն ունի Երևանի քաղաքապետարանի կողմից կառավարվող, հանրության համար հասանելի անկախ այլընտրանքային համակարգ։

Հանրային տրանսպորտի վերաբերյալ տեղեկատվության և տաքսի պատվիրելու հնարավորության համատեղումը Yandex-ի թվային համակարգում կարող է խրախուսել բնակիչներին երկու ծառայությունների համար էլ օգտվել ընկերության հավելվածներից՝ հնարավոր է ամրապնդելով նրա մրցակցային դիրքերը։ Այս իրավիճակի հետևանքները չեն սահմանափակվում ծառայությունների անխափանությամբ, այլ առնչվում են նաև թվային ինքնիշխանությանը, անձնական տվյալների պաշտպանությանը և շուկայական մրցակցությանը։

Հոկտեմբերյան միջադեպը բացահայտեց նաև հանրային տրանսպորտի վերաբերյալ իրական ժամանակում տեղեկատվության հասանելիության խոցելիությունը, քանի որ Yandex-ի միջոցով այդ տեղեկատվությունը ժամանակավորապես անհասանելի դարձավ։ Երևանի քաղաքապետարանը պետք է ապահովի, որ նման տվյալները հասանելի լինեն մի քանի անկախ հարթակների՝ թափանցիկ և ոչ խտրական պայմաններով։ Երկարաժամկետ հեռանկարում հանրային տրանսպորտի հուսալիության բարձրացումը նույնպես կարևոր է տաքսի ծառայություններից կախվածությունը նվազեցնելու համար։

9. COP17․ տրանսպորտային հրատապ մարտահրավերներ և պահուստային լուծումներ

Տաքսի ծառայությունների ճգնաժամը հատկապես մտահոգիչ է Երևանում 2026 թ. հոկտեմբերի 19–30-ը նախատեսված ՄԱԿ-ի Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովի (COP17) նախաշեմին, որին հոկտեմբերի 16-ին նախորդելու է առաջնորդների բարձր մակարդակի գագաթնաժողովը։ Սպասվում է շուրջ 10–15 հազար միջազգային մասնակցի ժամանում, ինչը լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն կստեղծի օդանավակայանային փոխադրումների, տաքսի ծառայությունների և հանրային տրանսպորտի համար։

Տաքսի ծառայությունների հետագա խափանումները կարող են հանգեցնել մեքենաների պակասի, ուղեվարձերի անհամաչափ բարձրացման և միջազգային պատվիրակությունների տեղափոխման ու տեղաշարժի կազմակերպման դժվարությունների՝ հնարավոր բացասական ազդեցություն ունենալով Հայաստանի՝ որպես խոշոր միջազգային միջոցառումներ հյուրընկալող երկրի հեղինակության վրա։

Կառավարությունը և Երևանի քաղաքապետարանը պետք է հրատապ մշակեն տրանսպորտային ծառայությունների անխափանությունն ապահովող պահուստային լուծումներ, այդ թվում՝ օդանավակայանային փոխադրումների, հյուրանոցների հետ համակարգված աշխատանքի, հատուկ ավտոբուսային ծառայությունների կազմակերպման և տրանսպորտային տարբեր օպերատորների ներգրավման միջոցով։

10. Քաղաքականության առաջարկություններ

ա) Ապահովել բնակիչների տրանսպորտային հրատապ կարիքները։ Ծառայությունների խափանումների ժամանակ ապահովել մատչելի և հուսալի տաքսի ծառայությունների հասանելիությունը, վերահսկել սակագների անհամաչափ բարձրացումները և համագործակցել օպերատորների հետ՝ մեքենաների պակասը հաղթահարելու և ուղևորների շահերը պաշտպանելու նպատակով։

բ) Ապահովել տրանսպորտային համակարգի պատրաստվածությունը COP17-ին։ Մշակել արտակարգ իրավիճակների համար նախատեսված այլընտրանքային տրանսպորտային լուծումներ՝ ներգրավելով տաքսի օպերատորներին, օդանավակայանից փոխադրումներ իրականացնող ընկերություններին և հյուրանոցներին, ինչպես նաև կազմակերպելով հատուկ ավտոբուսային փոխադրումներ՝ համաժողովի ողջ ընթացքում տրանսպորտային ծառայությունների անխափանությունն ապահովելու համար։

գ) Կանխել շուկայի չափազանց մեծ կենտրոնացումը GG-ի շուրջ։ Հետևել շուկայական զարգացումներին և ապահովել մրցակցության կանոնների պահպանումը՝ կանխելու հնարավոր մենաշնորհացումը և գերիշխող դիրքի չարաշահումը։

դ) Գնահատել շուկայի կենտրոնացվածությունը և մրցակցային պայմանները։ Հայաստանի մրցակցության և սպառողների շահերի պաշտպանության հանձնաժողովը պետք է ուսումնասիրի Yandex-ի և GG-ի փաստացի դուոպոլիան, սակագների ձևավորման մեխանիզմները, վարորդներից գանձվող միջնորդավճարները և փոքր օպերատորների ընդլայնմանը խոչընդոտող գործոնները։ Ուսումնասիրությունը պետք է նաև գնահատի, թե Yandex-ի տարբեր ծառայությունների համատեղումը ինչպես կարող է ազդել առցանց տաքսի ծառայությունների շուկայում մրցակցության վրա։

ե) Ամրապնդել հայկական ընկերությունների մրցունակությունը։ Ուսումնասիրել գործող հայկական տաքսի օպերատորներին և գնահատել նրանց կարողությունները, նպաստել ներդրումների ներգրավմանն ու տեխնոլոգիական արդիականացմանը։ Պարզել՝ արդյոք վարորդները բախվում են միաժամանակ մի քանի տաքսի հարթակներում աշխատելու սահմանափակումների, և անհրաժեշտության դեպքում վերացնել այն խոչընդոտները, որոնք կարող են անբարենպաստ պայմաններ ստեղծել փոքր օպերատորների համար։

զ) Ուսումնասիրել Bolt-ի՝ հայկական շուկայից հեռանալու պատճառները։ Պարզել ընկերության հեռանալու հանգամանքները և գնահատել այն պայմանները, որոնք կարող են նպաստել նրա վերադարձին։

է) Ուսումնասիրել Uber-ի մուտքը հայկական շուկա խթանելու հնարավորությունները։ Բանակցություններ սկսել Uber-ի հետ՝ գնահատելու, թե արդյոք Yandex-ի հետ մրցակցությունը սահմանափակող համաձայնագրի գործողության ժամկետի ավարտը և տարածաշրջանային ավելի լայն հնարավորությունները կարող են խրախուսել ընկերության մուտքը հայկական շուկա։

ը) Ամրապնդել անձնական տվյալների պաշտպանությունը։ Իրականացնել Yandex Go-ի կողմից տվյալների պահպանման, այլ երկրներ փոխանցման և դրանց հասանելիության կարգավորումների անկախ աուդիտ։ Գնահատել հանրային տրանսպորտի թվային համակարգերի հետ տվյալների փոխանակման մեխանիզմներն ու դրանց հետ կապված ռիսկերը՝ համադրելի պահանջներ կիրառելով նաև հայկական օպերատորների նկատմամբ։

թ) Բարելավել հանրային տրանսպորտը և ապահովել դրա թվային համակարգերի անկախությունն ու դիմակայունությունը։ Մշակել լուծումներ տրանսպորտային միջոցների գերծանրաբեռնվածության, ծառայությունների անկանոնության և ճանապարհային խցանումների խնդիրները հաղթահարելու համար։ Ապահովել, որ հանրային տրանսպորտի վերաբերյալ իրական ժամանակում տվյալները հասանելի լինեն մի քանի անկախ հարթակների՝ թափանցիկ և ոչ խտրական պայմաններով։ Երևանի քաղաքապետարանը պետք է նաև գնահատի իր վերահսկողության ներքո գործող, հանրության համար հասանելի տեղեկատվական համակարգ ստեղծելու կամ զարգացնելու հնարավորությունը։

ժ) Ներառել տրանսպորտային թվային ծառայությունները Հայաստանի դիվերսիֆիկացման և ազգային անվտանգության ռազմավարության մեջ։ Նվազեցնել կախվածությունը Ռուսաստանի վերահսկողության տակ գտնվող տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքներից, այդ թվում՝ առցանց տաքսի ծառայությունների հարթակներից, նավիգացիոն համակարգերից և հանրային տրանսպորտի տեղեկատվական ծառայություններից՝ խթանելով օպերատորների և տեխնոլոգիական լուծումների դիվերսիֆիկացումը, զարգացնելով տեղական կարողությունները և ստեղծելով ծառայությունների անխափանությունն ապահովող պահուստային համակարգեր։ Հայաստանի դիվերսիֆիկացման քաղաքականությունը պետք է դուրս գա պաշտպանության, էներգետիկայի, արտաքին առևտրի և տրանսպորտային հաղորդակցությունների շրջանակներից՝ ընդգրկելով նաև թվային ենթակառուցվածքները, անձնական տվյալների պաշտպանությունը և կենսական նշանակության տեխնոլոգիական ծառայությունները։ Դա կնպաստի արտաքին կախվածությունների նվազեցմանը և ազգային դիմակայունության ամրապնդմանը։