Ամփոփագիր

2026 թ. սեպտեմբերի 15-ին Եվրոպական խորհրդարանը Հայաստանի համար ԵՄ ինքնավար առևտրային միջոցներին (ԻԱՄ) հավանություն տվեց 583 կողմ, 49 դեմ և 39 ձեռնպահ ձայներով (Հայաստանի հանրային ռադիո), իսկ սեպտեմբերի 24-ին ԵՄ խորհուրդը պաշտոնապես ընդունեց կանոնակարգը, որն ուժի մեջ է մտնում ԵՄ պաշտոնական տեղեկագրում հրապարակվելու հաջորդող օրը (ԵՄ խորհուրդ)։ Ուժի մեջ մտնելու պահից երկու տարի ժամկետով կասեցվում են հայկական ապրանքների լայն շրջանակի նկատմամբ կիրառվող մաքսատուրքերը, իսկ ութ գյուղատնտեսական ապրանքատեսակի համար սահմանվում են առանց մաքսատուրքի ներմուծման քվոտաներ։ Այս միջոցները պատասխան էին Ռուսաստանի՝ 2026 թ. մայիսի վերջին մեկնարկած ներմուծման արգելքների քաղաքականությանը (The Moscow Times), և ԵՄ խորհուրդը դրանք ուղղակիորեն ներկայացրեց որպես տնտեսական հարկադրանքին տրված պատասխան (ԵՄ խորհուրդ)։ 

Մեր կենտրոնի 2026 թ. օգոստոսի 24-ին հրապարակած վերլուծության մեջ պնդում է արվում, որ այս միջոցները պետք է դառնան կամուրջ դեպի կայուն ինտեգրում, այլ ոչ թե ճգնաժամին տրված միանվագ արձագանք։ Այդ մոտեցումն այսօր լայնորեն ընդունված է, և այս ամփոփագրում այն կրկին հիմնավորման կարիք չունի։ Սույն ամփոփագիրը պատասխանում է նախորդ վերլուծությամբ բարձրացված հարցին. ո՞ր կոնկրետ գործիքակազմը պետք է փոխարինի ԻԱՄ-ին մինչև դրա գործողության ժամկետի ավարտը, և ինչպե՞ս այն կառուցել։ 

Ամփոփագրի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Հայաստանը չի կարող գնալ Ուկրաինայի և Մոլդովայի ճանապարհով։ Այդ երկու երկրներն էլ վերջնաժամկետին մոտեցող արտակարգ միջոցները վերածեցին կայուն շրջանակների, քանի որ յուրաքանչյուրն արդեն ուներ Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտի (ԽՀԱԱԳ), որին կարող էր ապավինել և վերանայել (Եվրոպական հանձնաժողով)։ Հայաստանը ԽՀԱԱԳ չունի, իսկ Ռուսաստանի գլխավորած մաքսային միությանը՝ Եվրասիական տնտեսական միությանը (ԵԱՏՄ) անդամակցությունը բացառում է նման համաձայնագիրը։ Երբ 2028 թ. ԻԱՄ-ի ժամկետը լրանա, Հայաստանը կվերադառնա սովորական մաքսատուրքերին, ինչը կլինի ոչ թե սահուն անցում, այլ կտրուկ անկում՝ առանց որևէ հենարանի։ Ուստի ամփոփագիրն առաջարկում է ստեղծել ԵՄ–Հայաստան առևտրային անցումային մեխանիզմ՝ ավելի երկարաժամկետ կարգավորում, որի շրջանակում ԵՄ-ն իջեցնում է հայկական ապրանքների նկատմամբ մաքսատուրքերը, առանց Հայաստանից պահանջելու իջեցնել սեփականը, և աստիճանաբար ընդլայնում է այդ հասանելիությունը՝ համաձայնեցված չափանիշներին հասնելուն զուգընթաց։ Դրա նախագիծը հենվում է Արևմտյան Բալկանների համար ԵՄ-ի երկարամյա ինքնավար առևտրային արտոնությունների փորձի վրա։ 2000 թվականից ի վեր այդ արտոնությունները գործում են երկկողմ Կայունացման և ասոցացման համաձայնագրերին զուգահեռ և ապահովում են ԵՄ շուկա լրացուցիչ մուտք գյուղատնտեսության առանձին ոլորտներում (Եվրոպական հանձնաժողով, Առևտրի գլխավոր տնօրինություն)։ Այդ գործիքը Հայաստանին թույլ կտա ԵՄ-ի հետ ինտեգրումն առաջ տանել ԵԱՏՄ-ով պայմանավորված սահմանափակման պարագայում և ԵՄ-ին հնարավորություն կտա ցույց տալու, որ բարեփոխումներ իրականացնող և դրա համար թիրախավորվող գործընկերները խրախուսվում են, այլ ոչ թե անտեսվում և լքվում։

Մեկնարկի կետ

Սույն ամփոփագիրը չի վերաշարադրում, այլ որպես ելակետ ընդունում է այն դրույթները, որոնք այսօր ընդհանուր են հայկական և եվրոպական վերլուծությունների համար։ Առաջին՝ ԻԱՄ-ը կամուրջ է, այլ ոչ թե վերջնակետ։ Երկրորդ՝ մաքսատուրքերի վերացումն ինքնին հայ արտադրողներին չի դարձնի ԵՄ շուկայում հաջողակ արտահանողներ, քանի որ իրական խոչընդոտները ստանդարտներն են, սերտիֆիկացումը, լոգիստիկան, ծագման կանոնները և ընկերությունների կարողությունները։ Երրորդ՝ ԵԱՏՄ անդամակցությունն իսկապես սահմանափակում է հնարավոր ինտեգրման ծավալը: Աջակցության ծավալը հաստատում է առաջին երկու դրույթները։ ԵՄ-ն ակնկալում է տարեկան զրկվել մաքսային եկամուտներից ընդամենը մոտ 3 մլն եվրոյի չափով (ԵՄ խորհրդի փաստաթուղթ) և գնահատում է, որ հայկական ընկերությունները երկու տարում կխնայեն մոտ 5,4 մլն եվրո (JAMnews) — համեստ գումարներ՝ ռուսական արգելքների պատճառով խաթարված տարեկան մոտ 420 մլն եվրոյի արտահանման համեմատ, ըստ Financial Times-ի հրապարակման (Regional Post)։ Գործիքի արժեքը ոչ թե բուն մաքսատուրքերի, այլ շուկայի բացման և տրված ազդակի մեջ է։

Նախագծման խնդիր
 Ինչու ԻԱՄ-ի պարզ երկարաձգումը լուծում չէ

Ներկայիս միջոցի երեք առանձնահատկություն այն դարձնում են երկարաժամկետ լուծման համար թույլ հիմք։

Առաջին՝ այն ինքնին սահմանափակ է։ Տվյալ միջոցը ԵՄ սովորական, ժամկետային առևտրային կանոնակարգ է (ընդունված ԵՄ գործունեության մասին պայմանագրի 207(2) հոդվածի հիման վրա, EUR-Lex, COM(2026) 348), որը գործում է երկու տարի։ Արտոնությունները տրամադրվում են այն պայմանով, որ Հայաստանն ապացուցի արտահանվող ապրանքների իրական հայկական ծագումը, համագործակցի ԵՄ մաքսային մարմինների հետ խարդախությունը կանխելու նպատակով, ԵՄ-ից ներմուծման նկատմամբ նոր խոչընդոտներ չսահմանի և հարգի ԵՄ-ի հետ Գործընկերության համաձայնագրի հիմնարար սկզբունքները: Բացի այդ, ԵՄ-ն կարող է սահմանափակել ներմուծումը, եթե այն վնասում է իր արտադրողներին (ԵՄ խորհուրդ)։ Ծածկույթը թերի է. հանքաքարերը, դեղագործական արտադրանքը, թուղթը և արվեստի գործերը դուրս են մնացել, իսկ մի շարք խոշոր ապրանքախմբեր ազատականացվել են միայն մասնակիորեն (Հայաստանի հանրային ռադիո)։ Այն, համեմատության մեջ, ընդամենը շենքի նախագիծն է, ոչ թե շենքը։

Երկրորդ՝ առանց պայմանների տրամադրվող արտակարգ արտոնությունները քաղաքականապես խոցելի են, և սա է Ուկրաինայի փորձից քաղված իրական դասը։ Ուկրաինայի համար կիրառված ինքնավար առևտրային միջոցները, որոնք վերացրին նրա գյուղատնտեսական արտահանման նկատմամբ մնացած բոլոր ծավալային սահմանափակումներն ու նվազագույն գնի կանոնները, երեք տարի անց դարձան վիճահարույց: Գյուղատնտեսական և պարենային ներմուծման կտրուկ աճը Լեհաստանում, Հունգարիայում և Սլովակիայում առաջացրեց ֆերմերների բողոքի ակցիաներ ու միակողմանի արգելքներ, իսկ յոթ զգայուն ապրանքի համար Հանձնաժողովի հետագայում ավելացրած արտակարգ սահմանափակումները համարվեցին անբավարար (European Policy Centre)։ Այդ միջոցների ժամկետը լրացավ 2025 թ. հունիսին, և 2025 թ. հոկտեմբերի 29-ից դրանք փոխարինվեցին վերանայված ԽՀԱԱԳ-ով, որը որոշ առումներով ավելի սահմանափակող է, քան արտակարգ ռեժիմը (ORF)։ Կայունությունը պետք է ձեռք բերվեր պայմանականության և պաշտպանական մեխանիզմների միջոցով, այլ ոչ թե անսահմանափակ առատաձեռնությամբ։

Երրորդ (և հենց սա է վտանգը դարձնում ոչ թե հռետորական, այլ իրական)՝ Հայաստանն արդեն մեկ անգամ ապրել է նման կտրուկ անկում։ Մինչև 2022 թվականը Հայաստանը ապրանքների լայն շրջանակի համար օգտվում էր ԵՄ զրոյական մաքսատուրքերից «GSP+»-ի շրջանակում, որը զարգացող երկրների համար ԵՄ Արտոնությունների ընդհանրացված համակարգի (GSP) ընդլայնված տարբերակն է։ Հանձնաժողովը 2022 թ. հունվարին Հայաստանը հանեց երկու համակարգերից էլ, երբ Համաշխարհային բանկը երեք տարի անընդմեջ Հայաստանը դասակարգեց որպես միջինից բարձր եկամուտ ունեցող երկիր (EUR-Lex, SWD(2023) 367)։ Դրանից հետո հայկական ապրանքների նկատմամբ կիրառվել են ԵՄ-ի սովորական մաքսատուրքերը՝ այսինքն՝ «առավել բարենպաստ ազգի» (MFN) դրույքաչափերը, որոնք կիրառվում են հատուկ առևտրային պայմանավորվածություն չունեցող բոլոր գործընկերների նկատմամբ։ Պատճառն այն է, որ Հայաստանի և ԵՄ-ի միջև Գործընկերության համաձայնագիրը ապրանքների համար մաքսատուրքերի նվազեցում չի նախատեսում (ԵՄ–Հայաստան գործընկերության խորհուրդ՝ PRISM-ի միջոցով)։ Նախկինում կատարված անկախ մոդելավորումը կանխատեսում էր, որ «GSP+»-ից դուրս գալը ԵՄ-ում հայկական արտահանման նկատմամբ կիրառվող միջին մաքսատուրքը մոտ 0,8%-ից կբարձրացնի մինչև մոտ 5,1% (CIVILNET), իսկ հայ պաշտոնյաները հետագայում «GSP+»-ից դուրս գալը, լոգիստիկայի հետ մեկտեղ, նշել են որպես ԵՄ շուկայում վաճառքի խոչընդոտ (ARMENPRESS)։ Ճշգրիտ ազդեցությունը դժվար է առանձնացնել, քանի որ այն համընկավ պատերազմով պայմանավորված՝ Հայաստանից Ռուսաստան վերաարտահանման կտրուկ աճի հետ, սակայն միտումն անհերքելի է։

2028 թ. ժամկետի ավարտը կկրկնի այդ շրջադարձը՝ ավելի մեծ ծավալներով, և այս պահին չկա որևէ անվտանգության բարձիկ: 2027 թվականից կիրառվող նորացված GSP-ն նախատեսված է ավելի ցածր եկամուտ ունեցող երկրների համար, ուստի Հայաստանն իրավասու չէ դրանից օգտվել (Եվրոպական հանձնաժողով, Առևտրի գլխավոր տնօրինություն)։ Հայաստանը չի կարող նաև ԽՀԱԱԳ ստորագրել: Ազատ առևտրի համաձայնագիրը կպահանջեր, որ Հայաստանն իջեցնի ԵՄ ապրանքների նկատմամբ իր մաքսատուրքերը, սակայն որպես ԵԱՏՄ անդամ՝ Հայաստանն ինքը չի սահմանում իր մաքսատուրքերը: Դրանք սահմանվում են համատեղ՝ ողջ միության համար (ՀՀ ֆինանսների նախարարություն)։ Հայաստանը չի տեղավորվում ԵՄ առկա մոդելներից և ոչ մեկում․ անհրաժեշտ է ստեղծել նոր գործիք։

Նախագծման սկզբունքներն ու մեկ անկեղծ փոխզիջում

Ուկրաինայի և Մոլդովայի վերանայված ԽՀԱԱԳ-ները տալիս են պայմանական շուկայական հասանելիության մոդելը: Գործընկերը ստանում է առանց մաքսատուրքի ավելի լայն հասանելիություն՝ ԵՄ արտադրական ստանդարտներն աստիճանաբար ընդունելուն զուգընթաց, առաջընթացը ստուգվում է տարեկան զեկույցներով, իսկ ներմուծուման՝ ԵՄ արտադրողներին վնասելու դեպքում գործում է արտակարգ պաշտպանական մեխանիզմ (Առևտրի գլխավոր տնօրինություն, Ուկրաինա․ AGRINFO, Մոլդովա)։ Երկրորդ սկզբունքը բխում է ԵՄ-ի սեփական շրջադարձից դեպի աստիճանական ինտեգրում, որին Եվրոպական խորհուրդը կոչ արեց 2022 թ. հունիսին: Այն մշակվել է CEPS-ի և Եվրոպական քաղաքականության կենտրոնի՝ փուլային անդամակցության վերաբերյալ աշխատություններում: Արտոնությունները տրամադրվում են հստակ փուլերով, ձեռք են բերվում բարեփոխումների միջոցով և կարող են հետ վերցվել, եթե բարեփոխումները կանգ առնեն (European Policy Centre)։ Ուկրաինայի դեպքից բխում է երրորդ սկզբունքը. ԵՄ արտադրողներին սպառնացող շուկայական հասանելիությունը հետ է վերցվում, ուստի հենց ԵՄ ստանդարտների ուղղությամբ տեսանելի առաջընթացը՝ պաշտպանական մեխանիզմներով ամրապնդված, ավելի խորը հասանելիությունը դարձնում է քաղաքականապես կենսունակ։

Այստեղից բխում են հինգ սկզբունքներ՝ հասանելիության կապը բարեփոխումների հետ (պայմանականություն), այն կրճատելու հնարավորություն (հետադարձելիություն), նախապես հայտնի հստակ կանոններ (կանխատեսելիություն), Հայաստանի՝ սեփական մաքսատուրքերը նվազեցնելու պարտավորության բացակայություն (ոչ փոխադարձություն) և ԵՄ արտադրողների վստահության ապահովում։ Դրանցից երկուսը՝ ոչ փոխադարձությունն ու կանխատեսելիությունը, միմյանց հակասում են։ Հենց ոչ փոխադարձությունն է գործիքը պահում ԵԱՏՄ-ի հետ համատեղելի, սակայն միակողմանի արտոնությունն ըստ էության պակաս վստահելի է, քան պայմանագիրը, քանի որ ԵՄ-ն կարող է այն նեղացնել։ Ամփոփագիրը առաջարկում է լուծում: Առաջարկված մեխանիզմը ԵԱՏՄ սահմանափակմամբ պարտադրված երկրորդ լավագույն տարբերակն է, և այն պայմանագրային մշտականությանը փոխարինում է երեք ձևով՝ տարեկան երկարաձգման փոխարեն ֆիքսված բազմամյա ժամկետով, չափանիշների ժամանակացույցով, որը ԵՄ-ն նախապես հրապարակում է և որին պարտավորվում է հետևել, և Արևմտյան Բալկանների ռեժիմի նախադեպով, որը երկու տասնամյակից ավել ապահովել է կայուն միակողմանի հասանելիություն։

ԵՄ–Հայաստան առևտրային անցումային մեխանիզմը

Իրավական կողմ

Մեխանիզմը պետք է ունենա այն ձևը, որը ԵՄ-ն արդեն կիրառում է եվրոպական ուղին բռնած գործընկերներին կայուն, միակողմանի առևտրային արտոնություններ տրամադրելու համար: Այն ԵՄ բազմամյա առևտրային կանոնակարգ է՝ Արևմտյան Բալկանների ինքնավար առևտրային արտոնությունների օրինակով, որոնք տրամադրվում են 2000 թվականից և երկարաձգվում են հինգ տարին մեկ։ Գործնականում սա նշանակում է երկամյա միջոցը փոխարինել սկզբնական հնգամյա կանոնակարգով, որը կներառի նույնատիպ ստուգումներ։ Արևմտյան Բալկանների արտոնություններն անվերապահ նվերներ չեն։ Դրանք պայմանավորված են նրանով, որ շահառուներն ապացուցեն ապրանքների ծագումը, համագործակցեն ԵՄ մաքսային մարմինների հետ խարդախությունը կանխելու համար, ԵՄ-ից ներմուծման նկատմամբ նոր խոչընդոտներ չսահմանեն և հարգեն մարդու իրավունքները, ժողովրդավարությունն ու օրենքի գերակայությունը։ Հանձնաժողովը կարող է դրանք ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն կասեցնել խարդախության, այդ համագործակցության խափանման կամ ներմուծման հանկարծակի աճի դեպքում, իսկ գործընթացը վերահսկում են մշտական կոմիտեի միջոցով (Կանոնակարգ 1215/2009, համախմբված տարբերակ)։ Հայաստանի համար նախատեսված մեխանիզմը պետք է վերարտադրի այս չափանիշները։ Քանի որ Հայաստանը, ի տարբերություն Մոլդովայի, ԵՄ-ի հետ Ասոցացման համաձայնագիր չունի, որում կարող էին ամրագրվել վերանայման նման կանոններ, դրանք պետք է ներառվեն անմիջապես կանոնակարգում։

Պետք է նաև հստակորեն կարգավորել Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) կանոններին համապատասխանության հարցը։ ԱՀԿ կանոնները սովորաբար ԵՄ-ից պահանջում են բոլոր առևտրային գործընկերների նկատմամբ կիրառել նույն մաքսատուրքերը: Մեկ երկրի նկատմամբ հատուկ վերաբերմունքը բացառություն է, որն իրավական հիմք է պահանջում։ Կարճաժամկետ արտակարգ միջոցը իրավական փոքր ռիսկ է պարունակում, սակայն մշտական կարգավորումը չի կարող անվերջ հենվել դրա վրա։ Այս տեսակի կայուն արտոնությունների համար ԵՄ-ի ամրագրած ուղին ԱՀԿ-ի պաշտոնական բացառությունն է (waiver), այսինքն՝ ԱՀԿ մյուս անդամների թույլտվությունը, որի վրա Արևմտյան Բալկանների ռեժիմը վաղուց հենվում է (EUR-Lex)։ Այդ հիմքի ապահովումը կոնկրետ իրավական խնդիր է, որը պետք է լուծել հենց սկզբից։

Արևմտյան Բալկանների նախադեպը նաև ուղղակիորեն պատասխանում է կայունության հարցին։ Թեև Արևմտյան Բալկանների բոլոր գործընկերները հետագայում իրենց Կայունացման և ասոցացման համաձայնագրերի շրջանակում ստորագրել են պարտադիր ուժ ունեցող ազատ առևտրի համաձայնագիր, ինքնավար արտոնությունները չեն կլանվել և չեն դադարեցվել: Դրանք մինչ օրս գործում են այդ ազատ առևտրի համաձայնագրերին զուգահեռ՝ ապահովելով լրացուցիչ մուտք մրգերի, բանջարեղենի և գինու համար, և 2025 թ. վերջին կրկին երկարաձգվել են ևս հինգ տարով՝ դրանց մեկնարկից գրեթե քսանհինգ տարի անց (Եվրոպական հանձնաժողով, Առևտրի գլխավոր տնօրինություն)։ Միակ տարբերությունը, որը պետք է հստակ ընդգծել, գործիքի դերն է: Արևմտյան Բալկանների դեպքում այն լրացում է ազատ առևտրի համաձայնագրին, որն այդ երկրները կարողացել են ստորագրել: Մինչդեռ Հայաստանի համար, որի առջև այդ ճանապարհը փակ է, քանի դեռ այն ԵԱՏՄ անդամ է, Մեխանիզմը կլինի արտոնյալ հասանելիության հիմնական ուղին, այլ ոչ թե հավելում։ Կայունությունն ու ստուգումների կառուցվածքը փոխանցվում են անփոփոխ, բացակայում է միայն ազատ առևտրի համաձայնագիրը, և հենց այդ բացը լրացնելու համար է նախատեսված առաջարկվող մեխանիզմը։

Ինչպե՞ս է պայմանականությունը գործում առանց պայմանագրի

Քանի որ ԵՄ-ն արտոնությունները տրամադրում է միակողմանիորեն, «պայմանականությունը» ոչ թե պայմանագրային պարտավորություն է, այլ հասանելիությունն ընդլայնելու կամ նեղացնելու ԵՄ-ի իրավասություն։ Որպեսզի այդ իրավասությունը կանխատեսելի լինի հայ արտահանողների համար, կանոնակարգը պետք է նախապես հրապարակի այն չափանիշները, որոնք բացում են յուրաքանչյուր հաջորդ քայլը, այնպես որ առաջընթացը հետևի հայտնի կանոններին, այլ ոչ թե դեպքից դեպք ընդունվող որոշումներին։ Մեխանիզմը գործում է երեք փոխկապակցված ուղղությամբ․ 3-րդ ուղղությունը ենթադրում է կանոնների փոփոխություն Հայաստանում, 2-րդ ուղղությունը զարգացնում է ընկերությունների՝ դրանցից օգտվելու կարողությունը, իսկ 1-ին ուղղությունն այն խրախուսանքն է, որը բացում են երկուսը միասին։

Ուղղություն 1 — Շուկայի հասանելիություն (խրախուսանք)

Արտոնյալ մաքսատուրքերի հրապարակված ցանկ, որն ընդլայնվում է չափանիշներին հասնելուն զուգընթաց։ Այն որդեգրում է Ուկրաինայի և Մոլդովայի վերանայված համաձայնագրերի մոտեցումը՝ առանց մաքսատուրքի ավելի մեծ քվոտաներ ԵՄ ստանդարտներին համապատասխանելու դիմաց, սակայն առանց Հայաստանից պահանջելու իջեցնել սեփական մաքսատուրքերը և հենց սկզբից ներառված արտակարգ պաշտպանական մեխանիզմներով։ Օրինակ՝ առաջին քայլը կարող է վերացնել բոլոր մաքսատուրքերն այն ապրանքների համար, որոնք այժմ ընդգրկված են միայն մասնակիորեն, երբ Հայաստանը գործարկի բույսերի առողջության սերտիֆիկացման և ապրանքների ծագումը մինչև ֆերմա հետագծելու ԵՄ-ի կողմից ճանաչված համակարգ: Հաջորդ քայլը կարող է ընդլայնել գյուղատնտեսական քվոտաները, երբ Հայաստանն ընդունի ԵՄ սննդի անվտանգության կոնկրետ կանոններ։

Ուղղություն 2 — Արտահանման կարողություններ (կանոններին գործնականում համապատասխանելիություն)

ԵՄ առկա ֆինանսավորումը՝ 2024–2027 թթ. Դիմակայունության և աճի ծրագրի շրջանակում 270 մլն եվրո (EUR-Lex), ինչպես նաև գործուղված փորձագետները և արտահանման խթանման գործակալության ստեղծմանն աջակցելու համար նախատեսված միջոցները (Brussels Times), վերակազմավորվում են՝ ընդհանուր աջակցության փոխարեն դառնալով թիրախային աջակցություն յուրաքանչյուր ոլորտի կոնկրետ բացերի համար: Օրինակ սերտիֆիկացում, սառը շղթայի լոգիստիկա և արտահանման ֆինանսավորում, որպեսզի միջոցներն ուղղվեն կոնկրետ խոչընդոտին, այլ ոչ թե ցրվեն։

Ուղղություն 3 — Թիրախային կարգավորական ներդաշնակեցում (կանոնների իրավական փոփոխություն)

ԵՄ իրավունքի ամբողջ համակարգը (acquis) ընդունելու փոխարեն՝ Մեխանիզմը հաջորդաբար ներդաշնակեցնում է այն մի քանի ստանդարտները, որոնցից կախված է, թե արդյոք ընդգրկված ապրանքները կարող են մուտք գործել ԵՄ շուկա՝ սննդի անվտանգություն, բուսասանիտարական կանոններ, արտադրանքի փորձարկում և սերտիֆիկացում, և առաջնահերթությունները սահմանվում են ըստ արտահանման արժեքի։ Սրանք այն չափանիշներն են, որոնք բացում են 1-ին ուղղությունը՝ արտացոլելով Ուկրաինայի և Մոլդովայի պայմանականությունը, սակայն սահմանափակվելով նրանով, ինչն իրատեսական է թեկնածուի կարգավիճակ չունեցող երկրի համար։

Կառավարում

Ուղղությունները փոխկապակցված են: 2-րդ և 3-րդ ուղղությունների չափանիշները բացում են 1-ին ուղղության հասանելիությունը, իսկ առաջընթացը գնահատվում է հրապարակային տարեկան գնահատման զեկույցով, որը վարում է ԵՄ–Հայաստան գործող կոմիտեն, որն արդեն իսկ վերահսկում է առևտուրը Գործընկերության համաձայնագրի շրջանակում: Հետադարձելիությունը պահպանվում է պաշտպանական դրույթների միջոցով։

ԵԱՏՄ սահմանափակման կառավարումը

Մեխանիզմը նախագծված է ԵԱՏՄ անդամակցության պայմաններում գործելու համար՝ առանց ընտրություն պարտադրելու։ Դրա միակողմանի արտոնություններն անփոփոխ են թողնում ընդհանուր արտաքին մաքսային սակագինը՝ խուսափելով այն փոխադարձությունից, որն անհնար է դարձնում ԽՀԱԱԳ-ն։ Սա է իրական սահմանը: Մեխանիզմը կարող է Հայաստանին զգալիորեն առաջ տանել հասանելիության և ստանդարտների առումով, սակայն չի կարող դառնալ ԽՀԱԱԳ կամ լուծել ռազմավարական լարվածությունը, որն իրական է և չափելի։ Հայաստանն իր արտաքին առևտրի մոտ 35%-ը դեռևս իրականացնում է Ռուսաստանի հետ և այնտեղից է գնում իր գազի մեծ մասը (Reuters), մինչդեռ ԵՄ-ի բաժինը նրա առևտրում կազմում է մոտ 11,3% (Առևտրի գլխավոր տնօրինություն)։ 2026 թ. մայիսին Աստանայում ԵԱՏՄ առաջնորդները հայտարարեցին, որ կքննարկեն Հայաստանի անդամակցությունը կասեցնելու հարցը, և ճնշում գործադրեցին հանրաքվե անցկացնելու համար (Reuters), իսկ վարչապետ Փաշինյանն ընդունել է, որ երկու միություններին միաժամանակ անդամակցելն անհնար է (Anews)։ Մեխանիզմը ոչ հրահրում, ոչ էլ բացառում է այդ որոշումը: Այն թույլ է տալիս շարունակել կայուն ինտեգրումը, քանի դեռ ավելի մեծ հարցը բաց է մնում, և սա է դրա հիմնական առավելությունն արգելափակված ԽՀԱԱԳ-ին սպասելու համեմատ։

Առաջարկություններ

1. Եվրոպական հանձնաժողով (առևտրի գլխավոր վարչությունը՝ DG TRADE, ընդլայնման և Արևելյան հարևանության գլխավոր վարչությունը՝ DG ENEST-ի հետ համատեղ) — իրավահաջորդ ռեժիմի գործընթացը սկսել բավական վաղ, որպեսզի 2028-ից հետո առանց մաքսատուրքի հասանելիության ընդհատում չլինի

Հանձնաժողովը պետք է Հայաստանի ժամանակավոր ռեժիմին հաջորդող գործիքի նախապատրաստումը սկսի 2028 թ. դրա ժամկետի ավարտից շատ ավելի շուտ՝ նպատակ ունենալով տասներկու ամսվա ընթացքում ներկայացնել օրենսդրական առաջարկի նախագիծ, որպեսզի պահպանվի շուկայի հասանելիության շարունակականությունը, և հայ արտահանողները բավարար վստահություն ունենան ներդրումներ կատարելու ԵՄ շուկային ուղղված արտադրության, սերտիֆիկացման և բաշխման մեջ։ Ուկրաինան ցույց է տալիս, թե ինչ գին ունի ժամանակավոր ռեժիմի ավարտը մինչև դրա իրավահաջորդի գործարկումը: Երբ 2025 թ. հունիսին Ուկրաինայի ինքնավար առևտրային միջոցների ժամկետը լրացավ, առևտուրը վերադարձավ գործող ազատ առևտրի համաձայնագրի ավելի հին և ավելի խիստ քվոտային սահմանափակումներին, մինչ նոր պայմանների շուրջ բանակցություններ էին ընթանում (European Policy Centre)։ Արևմտյան Բալկանների ինքնավար արտոնությունների ռեժիմը՝ միակողմանի, ոչ փոխադարձ և շուրջ 25 տարի հնգամյա փուլերով երկարաձգվող (Առևտրի գլխավոր տնօրինություն), կանխատեսելիության և երկարաձգման օգտակար նախադեպ է, սակայն այն պետք է դիտարկել որպես մոդել, այլ ոչ թե պատրաստի իրավական ձևանմուշ։ Հանձնաժողովը պետք է իրավահաջորդ գործիքի՝ ԱՀԿ կանոններին համապատասխանության հիմքը կարգավորի նախագծման աշխատանքներին զուգահեռ: Այն ամենայն հավանականությամբ կիրականացվի բացառության (waiver) միջոցով, ինչպես Արևմտյան Բալկանների ռեժիմի դեպքում է (EUR-Lex): Իրավական կողմը չպետք է թողնվի վերջին փուլին։

2. Եվրոպական հանձնաժողով (DG TRADE, DG ENEST և առողջապահության ու սննդի անվտանգության գլխավոր վարչությունը՝ DG SANTE) — պայմանականությունը վերածել շուկայի հասանելիության թափանցիկ, ըստ ապրանքների մշակված ճանապարհային քարտեզի

Իրավահաջորդ մեխանիզմը պետք է սահմանի երեքից հինգ առաջնահերթ ապրանքախումբ և յուրաքանչյուրի համար հրապարակի ցանկացած լրացուցիչ արտոնության տրամադրման պայմանները՝ հստակ տարբերակելով սակագնային պայմանները, որոնք ԵՄ-ն սահմանում է առևտրային գործիքի շրջանակում, սննդամթերքի անվտանգության, ինչպես նաև բուսասանիտարական և անասնաբուժասանիտարական պայմաններից (SPS կանոններ): Վերջիններս կախված են ԵՄ ներմուծման կանոնների պահանջներին համապատասխանելուց, իսկ որոշ ապրանքների դեպքում՝ նաև նրանից, թե արդյոք ԵՄ-ն Հայաստանին հաստատել է որպես արտահանող երկիր և արդյոք հաստատել է առանձին արտադրողներին։ Յուրաքանչյուր ճանապարհային քարտեզում պետք է նշվեն Հայաստանի պատասխանատու պետական մարմինը, ԵՄ պահանջը, անհրաժեշտ ապացույցները, ստուգման ընթացակարգը և վերանայման ամսաթիվը։ Սա միակողմանի արտոնությունն ավելի կանխատեսելի և «բանկային տեսանկյունից իրագործելի» է դարձնում՝ առանց այն կեղծ ակնկալիքը ստեղծելու, թե հայկական հավաստագրման որևէ պահանջի կատարումն ինքնաբերաբար ապահովում է մուտք ԵՄ շուկա։ ԵՄ գործող կանոններն արդեն իսկ բազմաթիվ բուսական արտադրատեսակների և կենդանական ծագման արտադրանքի մուտքը պայմանավորում են արտահանող երկրի պետական տեսուչների կողմից իրականացվող ստուգումներով, իսկ կենդանական ծագման արտադրանքի դեպքում՝ նաև յուրաքանչյուր արտադրողի՝ ԵՄ կողմից հաստատված արտադրողների ցանկում ընդգրկված լինելու հանգամանքով (Եվրոպական հանձնաժողով, սննդի անվտանգություն)։

3. Երկու կողմերը — ֆինանսավորումը կապել փուլային չափանիշների հետ

 «Դիմակայունության և աճի ծրագրի» և արտահանման խթանման աջակցության ֆինանսավորումը պետք է կապել պատրաստվածության փուլային չափանիշների հետ, այլ ոչ թե տրամադրել որպես ընդհանուր աջակցություն, որպեսզի միջոցներն ուղղվեն այն կոնկրետ խոչընդոտների հաղթահարմանը, որոնք յուրաքանչյուր ոլորտի համար խոչընդոտում են ԵՄ պահանջի կատարմանը, և միջոցները հատկացվեն համապատասխան չափանիշների ապահովմանը զուգընթաց։ Սա ամբողջացնում է երեք ուղղությունների միջև առկա շղթան․ կարողությունների զարգացման ֆինանսավորումը (Ուղղություն 2) դառնում է այն գործիքը, որն օգնում է Հայաստանին հաղթահարել կարգավորող պահանջների փուլային շեմերը (Ուղղություն 3), որոնք իրենց հերթին բացում են շուկայի հասանելիությունը (Ուղղություն 1)։

4. Հայաստանը (Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը, Էկոնոմիկայի նախարարությունը և համապատասխան ոլորտային մարմինները) — առկա հավաստագրման կարողությունները վերածել ԵՄ պահանջներին հուսալիորեն համապատասխանող արտահանման կարողության

Հայաստանը չպետք է կառուցի համակարգը զրոյից։ Այն արդեն ունի սննդամթերքի անվտանգության, անասնաբուժության և բույսերի առողջության ոլորտներում իրավասու մարմիններ, թունաքիմիկատների մնացորդների մոնիթորինգի և բուսասանիտարական հավաստագրման համակարգեր, իսկ 2025 թվականին ստացել է ԵՄ թույլտվությունը՝ ջրատնտեսական արտադրանք արտահանելու համար (AGRINFO)։ Սա վկայում է, որ համապատասխան ռեսուրսների առկայության դեպքում համակարգը կարող է համապատասխանել ԵՄ չափանիշներին։ Առաջնահերթությունը պետք է լինի իրականացման այն բացերի վերացումը, որոնք խոչընդոտում են առկա կարողությունների միջոցով ընդգրկված բուսաբուծական ոլորտների համար շուկայի կայուն հասանելիության ապահովմանը։ Դրանք ներառում են ֆերմայում թունաքիմիկատների օգտագործման վերաբերյալ գրանցումների վարումը և արտադրանքի հետագծելիության ապահովումը՝ ֆերմայից մինչև արտահանում, միջազգային հավատարմագրում ունեցող փորձարկման լաբորատորիաները, թունաքիմիկատների մնացորդների կանոնավոր ստուգումները, արտադրողների և վերամշակող ձեռնարկությունների գրանցամատյանը, էլեկտրոնային արտահանման հավաստագրերը, ավելի մեծ թվով տեսուչները և խնդիրների հայտնաբերման դեպքում արագ արձագանքը։ Տեսչական մարմինն ինքն է նշում, որ չի կարող վերահսկել ֆերմաներում թունաքիմիկատների օգտագործումը և որպես հիմնական խոչընդոտներից մեկը մատնանշում է թույլ հետագծելիությունը, իսկ 2024 թվականի փորձարկումները մի շարք մրգերում և բանջարեղեններում հայտնաբերել են թույլատրելի սահմանաչափերը գերազանցող մնացորդներ (CIVILNET)։ Չափանիշը պետք է լինի ոչ թե այն, թե արդյոք հնարավոր է հավաստագիր տրամադրել, այլ այն, թե արդյոք Հայաստանը կարող է ցույց տալ արտահանման ամբողջ շղթայի ընթացքում պահանջներին հետևողականորեն համապատասխանելու կարողություն, քանի որ ԵՄ շուկա մուտքը կարող է պահանջել արդյունավետ պաշտոնական վերահսկողություն, հետագծելիություն, հավաստագրում, իսկ կենդանական ծագման որոշ ապրանքների դեպքում՝ նաև ԵՄ-ի կողմից ինչպես երկրի, այնպես էլ առանձին արտադրողների հաստատում (Եվրոպական հանձնաժողով, Սննդամթերքի անվտանգություն)։

5. Երկու կողմերը — դիվերսիֆիկացիան չափել առևտրի հասանելիության հինգ ցուցանիշից բաղկացած վահանակով

ԵՄ-ն և Հայաստանը պետք է սահմանեն ելակետային ցուցանիշ և տարեկան հրապարակեն առաջընթացը հետևյալ հինգ ցուցանիշների հիման վրա․ (i) հայկական գյուղատնտեսական և պարենային արտադրանքի՝ ԵՄ արտահանման արժեքը, (ii) ԵՄ-ի մասնաբաժինը Հայաստանի գյուղատնտեսական և պարենային արտադրանքի արտահանման մեջ, (iii) ԵՄ արտահանվող հայկական ապրանքատեսակների և ձեռնարկությունների թիվը, (iv) արտահանման համար իրավասու ապրանքների այն մասնաբաժինը, որն իրականում օգտվում է սակագնային արտոնություններից, և (v) թե որքանով է հայկական գյուղատնտեսական և պարենային արտահանումը կախված սահմանափակ թվով շուկաներից։ Ուկրաինան պետք է դիտարկել որպես համեմատության օրինակ, ոչ թե նպատակային ցուցանիշ․ Ուկրաինայի ագրոպարենային արտահանման մեջ ԵՄ-ի մասնաբաժինը 2021 թվականի 28%-ից 2024 թվականին աճել է մինչև 52%, սակայն դա տեղի է ունեցել պատերազմի հետևանքով առաջացած առևտրային խափանումների և արտահանման ուղղությունների վերակազմավորման պայմաններում (European Policy Centre)։ Հայաստանի նպատակը պետք է սահմանվի որպես առևտրային առումով կենսունակ արտահանման կայուն աճ և դիվերսիֆիկացում, այլ ոչ թե ուկրաինական ցուցանիշի կրկնօրինակում։

6. Եվրոպական Հանձնաժողովը — իրավահաջորդ ռեժիմում ի սկզբանե ներառել կանխատեսելի պաշտպանական մեխանիզմ

Իրավահաջորդ մեխանիզմը պետք է ի սկզբանե ներառի արտակարգ պաշտպանական միջոցի կիրառման հնարավորություն՝ հստակ կանոններով, թե երբ այն կարող է կիրառվել, ինչ ապացույցներ են անհրաժեշտ, ում հետ պետք է խորհրդակցել, որքան կարող է այն տևել և երբ պետք է վերանայվի։ Ուկրաինայի օրինակը ցույց է տալիս, թե ինչու է ժամանակին գործելը կարևոր․ պաշտպանական միջոցները Ուկրաինայի դեպքում ներառվեցին միայն այն բանից հետո, երբ քաղաքական ճնշումն արդեն ուժեղացել էր, և հետագայում հարևան անդամ պետությունները դրանք համարեցին անբավարար։ Նրանց առարկությունները նպաստեցին արտոնությունների դադարեցմանը (European Policy Centre)։ Հայաստանի դեպքում նպատակը պետք է լինի ճնշման ի հայտ գալուց առաջ արդեն գործող և վստահելի պաշտպանական մեխանիզմի առկայությունը։ Սա կնվազեցնի անդամ պետությունների՝ միակողմանի ազգային արգելքներ կիրառելու ձգտումը և ԵՄ արտադրողներին վստահություն կտա, որ ներմուծման կտրուկ աճերը կարող են կարգավորվել միասնական մեխանիզմի միջոցով։

Եզրակացություն

Ինքնավար առևտրային միջոցները Հայաստանին երկու տարով հասանելիություն տվեցին 450 մլն սպառող ունեցող շուկայի (JAMnews), իսկ նախորդ վերլուծությունը սահմանեց ուղղությունը։ Այժմ վտանգն այն է, որ 2028 թվականը կարող է վրա հասնել, երբ ուղղությունը կա, բայց գործիքը՝ ոչ, և, ի տարբերություն Ուկրաինայի ու Մոլդովայի, առանց ազատ առևտրի որևէ հենարանի, որը կմեղմեր այն կտրուկ անկումը, որն արդեն մեկ անգամ՝ 2022 թվականին, Հայաստանն ապրել է։ ԵՄ-ն նման լուծում արդեն կիրառել է Արևմտյան Բալկանների համար՝ ստեղծելով երկարաժամկետ, ոչ փոխադարձության սկզբունքով և հստակ փուլային չափանիշների վրա հիմնված արտոնյալ առևտրային ռեժիմ։ Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ անդամակցությամբ պայմանավորված սահմանափակումներին հարմարեցված և այլ երկրներում նմանատիպ միջոցների դադարեցմանը հանգեցրած գործոնները հաշվի առնող «Առևտրային անցումային մեխանիզմը» կարող է ժամանակավոր համերաշխության դրսևորումը վերածել երկարաժամկետ տնտեսական հարաբերության։ Այդպիսի մեխանիզմը նաև ԵՄ-ին հնարավորություն կտա ցույց տալու, որ բարեփոխումների ճանապարհը բռնած գործընկերոջ նկատմամբ տնտեսական ճնշմանն իր արձագանքը երկարաժամկետ հանձնառություն է, ոչ թե ժամանակավոր զիջում, որը որոշ ժամանակ անց պարզապես դադարում է գործել։